Je bent als het ware even losgekoppeld van jezelf en de wereld om je heen. Dissociatie wordt vaak gezien als dagdromen of afwezig zijn. Maar volgens experts is dat een gevaarlijke misvatting. Dissociatie is geen vaag modewoord, maar een diepgeworteld overlevingsmechanisme van het menselijk brein bij hevige angst of trauma.
Het woord dissociatie duikt steeds vaker op in gesprekken, op sociale media en in de populaire psychologie. Zo zou dissociatie iets zijn wat iedereen voortdurend meemaakt (even de aandacht kwijtraken en in de verte staren). Anderen verkondigen dat het juist extreem zeldzaam is of dat het zelfs helemaal niet bestaat.
Deskundigen vinden het schadelijk dat al deze ideeën zo prominent naast elkaar bestaan. “Dissociatie komt net zo vaak voor als andere ernstige psychische problemen, maar is tegelijkertijd een van de meest miskende en ondergewaardeerde ervaringen binnen de geestelijke gezondheidszorg”, schrijven onderzoekers Helena Crockford, Melanie Goodwin en Paul Langthorne in het boek Working with Dissociation in Clinical Practice.
Het brein in overlevingsstand
Dissociatie is het best te begrijpen als een automatische verdedigingsreactie op overweldigend trauma. “Het is een reflexmatig, evolutionair mechanisme dat iemand beschermt door het bewust meemaken en herinneren van ondraaglijke, traumatische ervaringen te verminderen”, leggen ze uit.
Iedereen is in staat te dissociëren als de situatie erom vraagt. Denk aan iemand die tijdens een noodsituatie kalm blijft en de goede dingen doet, maar pas later wordt overspoeld door emoties. Dat tijdelijke uitzetten van het gevoel kan helpen om te functioneren. Maar bij langdurig of vroegkinderlijk trauma kan dissociatie verergeren en steeds terugkomen.
Geen zeldzaam verschijnsel
In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, is dissociatie helemaal geen zeldzaam fenomeen. Onderzoek laat zien dat tussen de 1,1 en 1,5 procent van de bevolking een dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) heeft, we hebben het dan over de meest ernstige vorm. In totaal zou zo’n 4,1 procent kampen met een dissociatieve stoornis. Dissociatie verstoort de samenhang tussen gedachten, gevoelens, herinneringen en lichaamsbeleving. “Het kan variëren van mild tot ernstig, van tijdelijk tot chronisch”, schrijven de wetenschappers. “Bij mensen die langdurig trauma hebben meegemaakt, vaak zonder veilige hechting, kan dissociatie zich in de loop der tijd verdiepen en problematisch worden.”
Veel gezichten
Er bestaat niet één soort dissociatie. Het kan zich uiten als het gevoel los te staan van je lichaam of alsof de wereld onwerkelijk is. Maar ook als identiteitsverwarring, plotselinge gedragsveranderingen of het idee een ander persoon te zijn. Soms gaat dit gepaard met geheugenverlies of amnesie. De ervaringen kunnen zowel psychisch als lichamelijk zijn en het dagelijks functioneren ernstig verstoren.
Dissociatie wordt soms afgedaan als aanstellerij of fantasie. Neurowetenschappelijk onderzoek spreekt dat tegen, maar dit stigma blijft een groot probleem. Hersenscans tonen duidelijke, meetbare verschillen in hersenactiviteit bij mensen met dissociatieve stoornissen. Bij DIS worden zelfs totaal andere hersengebieden actief, afhankelijk van de dissociatieve toestand; patronen die aanstellers of fantasten niet kunnen nabootsen. Toch zorgen sensationele beelden op tv en social media voor wantrouwen en dat maakt het voor mensen met dissociatie lastiger om hulp te zoeken.
Behandeling werkt
Er is dringend behoefte aan dissociatie-specifieke behandelingen, schrijven de psychologen in hun nieuwe boek. Onbehandelde dissociatie leidt tot een slechtere lichamelijke gezondheid, emotionele ontregeling en sociale problemen. Ze maken duidelijk dat er wel degelijk een effectieve behandeling bestaat. Een gefaseerde traumabenadering en aangepaste therapieën zijn op termijn ook nog eens goedkoper dan standaardzorg.
De boodschap is helder: dissociatie is geen zwakte, maar een overlevingsstrategie. “Als zorgsystemen beter leren om traumagerelateerde dissociatie te herkennen en erop te reageren, dan profiteert niet alleen de patiënt, maar ook diens omgeving en uiteindelijk de hele samenleving”, besluiten de auteurs.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Je kind maar weer achter de iPad? Psychologen ontdekken dat dit kan leiden tot emotionele problemen en Hoop beschouwen we altijd als positief, maar er zit een nadeel aan, ontdekten psychologen. Of lees dit artikel: Psychologen slaan alarm: volgens TikTok heeft iedereen ADHD, maar er klopt niets van de symptomen.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
