Het Nederlands Forensisch Instituut daagt Lowlands-bezoekers uit om de perfecte ‘crimineel’ te zijn. Scientias sprak onderzoekers over glas- en vezelsporen, smartwatches en wachtwoordpsychologie.
Volgens het uitwisselingsprincipe van Locard laat elk contact een spoor achter. Maar klopt dat wel? Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) en de Hogeschool van Amsterdam (HvA) dagen festivalgangers op Lowlands uit om te bewijzen dat ze de uitzondering op die regel zijn. In de Forensische Spelen kunnen bezoekers zich uitleven als ‘crimineel’: slaan, schoppen, slepen en hacken, maar vooral géén bewijs achterlaten. Wat verraden sporen toch over wat je hebt gedaan? Scientias sprak met drie NFI onderzoekers over glas- en vezelsporen, smartwatch data en wachtwoordpsychologie. Lowlands Science, een samenwerking tussen BKB | Het Campagnebureau, Lowlands (MOJO), de Nationale Wetenschapsagenda (NWA), met behulp van New Scientist en Universiteit van Nederland, brengt voor de zoveelste keer onderzoek naar het festivalterrein in Biddinghuizen. Dertien projecten, variërend van kankeronderzoek tot navigatietesten, maken van de festivalganger een proefkonijn en assistent-onderzoeker ineen.
Elk contact laat een spoor achter – of toch niet?
In gesprek met Peter Zoon, deskundige Microsporen en Materialen bij het NFI.
Yorick, Scientias: Het uitgangspunt is dat elk contact een spoor achterlaat. Maar jullie zoeken juist naar de uitzonderingen. Wat voor ‘crimineel’ zou ideaal zijn voor jullie onderzoek: iemand die extreem veel sporen maakt, of juist iemand die denkt dat hij niets achterlaat?
Peter, NFI: Ik denk eigenlijk de tweede. Kijk, mensen laten altijd sporen achter. Als iemand heel erg zijn best gaat doen geen sporen achter te laten, en we vinden tóch wat, met de gedachte niet gepakt te gaan worden, is dat best inzichtvol. Criminelen laten altijd wel iéts achter, dus ja, liever dat het er iets subtieler aan toe gaat en we toch iets kunnen terugvinden, in plaats dat het bewijs voor het oprapen ligt. Dit borduurt voort op de door ons gehanteerde ‘wet van Locard’, het uitwisselingsprincipe; elk contact laat een spoor na. Maar het kan ook iets subtieler zijn; dat je geen spoor hebt achtergelaten, maar juist iets hebt meegenomen. Bijvoorbeeld; als je een bestoft vensterbank hebt, en je drukt daar je hand op, dan kan het zijn dat je niks van je hand op dat oppervlak achterlaat, maar juist meegenomen, verdwenen stof.
Scientias: Hoe reageren mensen als toch blijkt dat ze sporen achterlieten in dit experiment hier op Lowlands?
Peter, NFI: We hebben dit ingestoken als een spel, en deelnemers hier hebben vaak een ‘aha’-momentje; ik heb echt toch veel meer sporen achtergelaten dan ik dacht. Aan het einde van het experiment hebben wij een bokszak met een fluorescerend vest eromheen en daar moet men tegen aan schoppen, als simulatie voor een misdrijf, een mishandeling bijvoorbeeld, en dan komen er dus hele kleine fluorescerende vezeltjes terecht op je broek. En datzelfde geldt voor glas, dat kunnen ook hele kleine deeltjes zijn, denk aan de grootte van zandkorreltjes. Door een parcours van 12 meter te lopen met dit soort kleine glasdeeltjes onder je schoenen, kunnen we meten in welke mate die deeltjes aan je schoenzolen blijven zitten, hoeveel je onderweg verliest. Dat verschil kunnen we meten doordat we een foto voor- en een foto na het parcours maken.
Scientias: Over de ‘publiekswetenschap’: Normaal gesproken voer je dit onderzoek uit in een lab. Wat is het grootste verschil met een festival? Verwacht je dat de resultaten (bijv. over glasdeeltjes) hier anders zijn dan in een lab, en zo ja, wat betekent dat voor de toepasbaarheid van de data?
Peter, NFI: Ja, het is anders. Wat we in ons lab doen is anders van insteek. Wat we vinden aan glas heeft een bepaalde bewijskracht, op bronniveau. In de toekomst zal je zien dat het niet meer zo zeer gaat dat er glas onder iemand zijn schoen zit, maar meer hóe het stukje glas daar is gekomen. Dat is waar we deze setting hier op Lowlands voor kunnen gebruiken. Want iedereen is natuurlijk net ietsje anders, en dat gebruiken we voor situaties waarin iemand misschien verdacht wordt van iets. Bijvoorbeeld in een situatie dat de verdachte verklaart gewoon de hond te hebben uitgelaten en door glas te zijn gelopen nabij het plaats delict in plaats van de glasbreuk veroorzaakt te hebben als inbreker. Met de data die we hier verkrijgen, hopen we dat soort scenario’s in de toekomst beter te kunnen toetsen. We doen het niet voor niks.
De smartwatch als stille getuige
In gesprek met Dr. Jan Peter van Zandwijk, bijzonder Lector Digitaal Forensisch Onderzoek verbonden aan de Hogeschool van Amsterdam (HvA) en onderzoeker bij het NFI.
Digitaal bewijs speelt steeds vaker een belangrijke rol bij de reconstructie van misdrijven. Van Zandwijk ziet mooie kansen: ‘Telefoons en smartwatches bevatten een schat aan gegevens die iets vertellen over wat iemand gedaan heeft’. Zo registreren deze devices onder andere het aantal genomen stappen, de afgelegde afstanden en verdiepingen, maar ook bezochte locaties, en zelfs de hartslag. Daarom is onderzoek naar digitaal bewijs een belangrijk thema binnen de strafrechtketen. Het onderzoek bij het NFI en het lectoraat aan de HvA versterken elkaar. In het digitale werkveld dat snel verandert, is voortdurend onderzoek noodzakelijk om bij te blijven.
Scientias: Over de ‘digitale getuige’: jullie laten Lowlanders een smartwatch dragen tijdens het ‘misdrijf’ dat ze hier moeten plegen; het slaan en schoppen van een nepslachtoffer. We weten dat zo’n horloge beweging registreert, maar kun je ook echt zien of iemand schopt, slaat of sleurt?
Jan Peter, NFI:
NFI: Het experiment dat wij hier doen in een smartwatch kan nuttige info opleveren voor digitale sporen. We onderzoeken hier of dat soort activiteiten ook sporen achterlaat in smartwatches. Als dat zo is dan kunnen die gegevens gebruikt worden om een scenario te bevestigen of te ontkrachten. Een mogelijke uitkomst is bijvoorbeeld dat de hartslag omhoog gaat tijdens slaan of schoppen.
Eerder heeft het NFI ook al onderzoek gedaan of gegevens uit de smartwatch ook gebruikt kunnen worden om het tijdstip van overlijden te bepalen. Op dit moment wordt hiervoor nog meting van de lichaamstemperatuur voor gebruikt, maar aan die methode zitten bepaalde nadelen.
In een validatiestudie hebben wij patiënten die euthanasie ondergingen gevraagd een smartwatch te dragen tijdens het overlijdensproces. Hiermee hebben we een eerste schatting gemaakt van de waarde van gegevens uit de smartwatch voor de bepaling van het moment van overlijden. Soms heb je ook overlijdens door een ongeluk waarvan ook exact bekend is wat het moment was, wat voor ons ook nuttige data zijn en zullen blijven. Wij hopen een zo groot mogelijke pool van validatiegegevens te verzamelen. Dit onderzoek is uniek in de wereld.
Scientias: En wat is de waarde van een smartwatch, een ‘getuige’ die niet kan liegen, maar ook niet kan uitleggen wat er precies gebeurde?
Jan Peter, NFI: We gebruiken bij het NFI hoe dan ook de Bayesiaanse methode om forensisch bewijs (alle sporen, van DNA tot smartwatch gegevens) te beoordelen. In plaats van alleen te kijken of er een ‘match’ is, vergelijkt het NFI hoe waarschijnlijk het bewijs is onder minimaal twee verschillende scenario’s. We houden ook altijd rekening met de mogelijkheid van false positives, of aspecifieke sporen in onze beoordelingen. De data van de deelnemers hier op Lowlands helpen ons erg om de sporen in een smartwatch beter te begrijpen.
Wachtwoordpsychologie: zegt je hobby meer dan je denkt?
In gesprek met Romke van Dijk, digitaal forensisch onderzoeker bij het NFI.
Scientias: Je bent specialist op het gebied van wachtwoorden en wachtwoorden kraken, en je doet onderzoek naar wachtwoordkeuzen hier op Lowlands onder Lowlanders. Kun je daar iets meer over vertellen?
Romke, NFI: Wachtwoorden kraken doen wij bij het NFI team ‘‘Device Forensics’. Wanneer politie of andere opdrachtgevers bij ons komen met de vraag om bepaalde gegevens uit te lezen van een gegevensdrager, zoals een telefoon of laptop, is het vaak zo dat de gegevens ook écht goed beschermd zijn. Wij proberen hier dan de gegevens van veilig te stellen, en dat proces zo effectief en efficiënt mogelijk te maken en met de almaar veranderende techniek bij te blijven. Maar, los van techniek, is het ook psychologie. Zo kijken wij ook naar relaties in wachtwoordkeuzen en iemands hobby’s bijvoorbeeld. We vragen mensen hier op Lowlands ons te helpen meer inzicht hierover te verkrijgen deze dagen. Niet door actief naar hun wachtwoorden zelf te vragen, maar wel wat iemands hobby is en of de Lowlander dat op een wijze verwerkt heeft in zijn of haar wachtwoord(en). Mijn hypothese is dat de relatie tussen iemands hobby en wachtwoordkeuze in werkelijkheid kleiner is dan in eerdere vakliteratuur benoemd werd, maar dat persoonlijkheid er wél degelijk toe doet, waarvan hobby één kenmerk is. We gaan er deze dagen achter komen in hoeverre hobby en wachtwoordkeuze relateren aan elkaar door meer onderzoeksgegevens te verzamelen uit een groot aantal deelnemers, stamgegevens die altijd behulpzaam zijn in de forensische wetenschap.
Scientias: De techniek en bewust gebruik ervan zijn immer in beweging. Vroeger hadden we allemaal ‘wachtwoord’ of ‘1234’ als wachtwoord. Nu hebben we wachtwoordgeneratoren en lastig overtypbare, complexe sleutels. Maakt dat wachtwoord kraken niet alleen maar veel moeilijker voor jullie?
Romke, NFI: Zeker. We zien dat mensen veel bewuster worden van wachtwoorden en andere digitale veiligheid maar daar komen ook weer nieuwe mogelijkheden bij. Mensen slaan die complexe en unieke wachtwoorden vaak weer op, of staan ze in een wachtwoordkluis op hun mobiel die een hoofdwachtwoord vereist. Dan is het meer zaak dáár bij te zien komen. We doen ook ander onderzoek. Strafzaken bevatte steeds meer data. Om hierin automatisch naar wachtwoorden te zoeken, hebben wij een AI-model ontwikkeld. Hier hebben wij meer trainingsdata voor nodig. Hier op Lowlands vragen we ook om bezoekers ons te helpen het trainen van dit model.
Scientias: Ik heb geen pincode meer op mijn mobiel, maar een wachtwoord, want ik las jaren terug dat dat veel veiliger is en het scheelt mij weinig meer aan moeite in te voeren. Namelijk mijn oude pincode met een lettertje erachter. Is dat voor jullie ook echt moeilijker om te kraken?
Romke, NFI: Ja, dat maakt het stukken lastiger. Het is belangrijk om sterke wachtwoorden te gebruiken. De tip die ik hierover mee kan geven is: maak je wachtwoorden zo onpersoonlijk mogelijk. Geen geboortedatums, geen hobby’s en dergelijke, maar een onpersoonlijk iets.
Twee dagen later, de zondagmiddag, ging ik nog even terug en vroeg Romke naar zijn analysen over wachtwoordkeuzen, nu een grote groep deelnemers inmiddels werd ondervraagd.
Yorick, Scientias: Wat zijn je bevindingen gebleken, klopte jouw veronderstelling dat er weinig correlatie is tussen hobby en wachtwoordkeuze?
Romke, NFI: Nee, het is andersom gebleken. De vakliteratuur spreekt over een correlatie van zo’n 1 tot 10 procent, maar wat ik hier analyseerde, is dat het meer tussen de 20 en 30 procent uitkomt. Mensen neigen dus beduidend meer, dan eerder de consensus uit vakliteratuur, naar het combineren van hun hobby in hun wachtwoordkeuze. We nemen deze inzichten zeker mee.
Forensische wetenschap op het festivalterrein
De Forensische Spelen op Lowlands laten zien dat wetenschap niet alleen in een laboratorium plaatsvindt, maar ook midden in een feestende menigte. Van glasvezels die verraden of je hebt gelopen of ingebroken, tot smartwatches die het moment van overlijden kunnen bevestigen en wachtwoorden die meer over je hobby’s vertellen dan je denkt. Het NFI verzamelde op het festival waardevolle data die in de toekomst kunnen helpen bij het reconstrueren van misdrijven – en Lowlands-bezoekers werden zich bewust van hoeveel sporen ze eigenlijk achterlaten. Want zoals Locard al zei: elk contact laat een spoor na. Ook op Lowlands.
Kijk-/luistertip over forensische wetenschap: DNA in de rechtszaal – Scientias Podcast 80
Lees onze artikelen over wetenschap op Lowlands 2026:
– Op Lowlands ben je proefkonijn én wetenschapper: 13 projecten om aan mee te doen
– Forensische Spelen op Lowlands: laat jij geen sporen achter? Het NFI zoekt het uit
– Geheugentest op Lowlands: hoe betrouwbaar is je brein tussen de beats?
Morgen, wederom Lowlands Science, laatste dag!
