Eeuwenlang trokken botanici en reizigers het Amazonegebied in om te noteren welke planten inheemse gemeenschappen gebruikten voor voedsel, geneeskunde en rituelen. Dat werk is verre van af: ongeveer de helft van de inheemse groepen in het gebied is wetenschappelijk nog nauwelijks gedocumenteerd. Een nieuwe studie in Springer Nature brengt die blinde vlek scherp in beeld en schetst tegelijkertijd een zorgwekkend toekomstscenario. Door klimaatverandering dreigt tussen 2060 en 2080 tot een derde van de door inheemse culturen gebruikte plantensoorten lokaal uit hun leefgebied te verdwijnen. Tegelijkertijd staat ook de kennis over deze planten onder druk. Meer dan de helft van de geanalyseerde inheemse talen is bedreigd. Wanneer deze talen verdwijnen, kan minstens een kwart van de plantenkennis verloren gaan.
Rodrigo Cámara-Leret en collega’s van de Universiteit van Zürich bouwden een database van ruim 90.000 plantengebruiksrapporten uit 700 bronnen, teruggaand tot 1504. Daarin zijn 5.796 inheemse plantensoorten gedocumenteerd, ongeveer een derde van alle bekende zaadplanten in het Amazonebekken. Vervolgens modelleerden de onderzoekers voor meer dan 8.000 soorten hoe klimaatverandering hun verspreidingsgebied zal beïnvloeden en berekenden zij welk deel van de bijbehorende kennis verloren dreigt te gaan wanneer bedreigde talen uitsterven.
Een dubbele erfgoedcrisis
Het Amazonegebied herbergt meer dan 10 procent van de aardse biodiversiteit en is tegelijkertijd thuis voor honderden inheemse culturen. Die culturen beschikken over een enorme hoeveelheid kennis over voedselgewassen, medicinale planten en natuurlijke materialen. Toch werd nog niet eerder in kaart gebracht hoe klimaatverandering zowel de biologische als culturele rijkdom van de regio tegelijkertijd kan aantasten.
De link tussen natuur en taal is innig: inheemse talen functioneren als de ‘gebruiksaanwijzing’ van het woud. Specifieke medische of praktische toepassingen van een plant zijn vaak alleen vastgelegd in de unieke woorden en verhalen van één lokale gemeenschap. Wanneer extreme klimaatverandering gemeenschappen dwingt te migreren en hun taal daardoor uitsterft, verdwijnt die gebruiksaanwijzing voorgoed, nog voordat de plant zelf is verdwenen.
Een derde van de flora in gebruik
Amazoniaanse samenlevingen maken gebruik van minstens 5.796 inheemse plantensoorten, bijna twee keer zoveel als eerder was beschreven. De vijf meest geciteerde soorten zijn allemaal palmen. Bovenaan staat de peach palm (Bactris gasipaes), die in 178 bronnen wordt genoemd en door 58 inheemse groepen wordt gebruikt. Het gebruik van palmen in de Amerika’s gaat aantoonbaar terug tot minstens 14.700 voor Christus en speelt nog altijd een belangrijke rol in de voedselvoorziening en cultuur van de regio. Opvallend is dat 74 procent van de gedocumenteerde plantengebruiken cultureel uniek is: deze kennis komt slechts voor binnen één taal of gemeenschap. Verdwijnt die taal, dan dreigt ook de bijbehorende kennis verloren te gaan. Van de ongeveer 400 inheemse culturen in het Amazonegebied konden de onderzoekers voor 243 groepen gegevens vinden. Daarvan zijn inmiddels 48 culturen uitgestorven. Van de 156 levende talen die in de studie werden geanalyseerd, geldt meer dan de helft als bedreigd.
Niet alleen planten verdwijnen, ook hun toepassingen
Voor 8.429 plantensoorten berekenden de onderzoekers hoe hun verspreidingsgebied verandert onder drie klimaatscenario’s voor de periode 2060 tot 2080. De uitkomst was opvallend consistent: soorten die door inheemse gemeenschappen worden gebruikt blijken gevoeliger voor klimaatverandering dan soorten zonder gedocumenteerd gebruik. Afhankelijk van het scenario verdwijnt lokaal gemiddeld 28 tot 34 procent van deze gebruikte soorten uit hun huidige leefgebied. Daarmee verdwijnen niet alleen planten, maar ook de diensten die ze leveren. Denk aan voedsel, geneesmiddelen, bouwmaterialen en grondstoffen voor ambachtelijke producten. Het verlies aan dergelijke toepassingen wordt geschat op 18 tot 23 procent. Medicinale soorten behoren tot de categorieën die het zwaarst onder druk komen te staan. Bovendien blijken gebieden waar bedreigde inheemse talen worden gesproken extra kwetsbaar. Daar kan het verlies aan gebruikte plantensoorten oplopen tot gemiddeld 39 procent, tegenover ongeveer 25 procent in regio’s zonder bedreigde talen.
Wanneer talen verdwijnen, verdwijnt ook kennis
Naast de ecologische gevolgen van klimaatverandering vormt taalsterfte een tweede bedreiging voor het culturele erfgoed van de Amazone. Meer dan de helft van de 156 geanalyseerde inheemse talen geldt als bedreigd. Als deze talen verdwijnen, verdwijnt volgens de onderzoekers ook een groot deel van de kennis over het gebruik van planten die daarin is vastgelegd. De auteurs schatten dat het uitsterven van bedreigde talen alleen al kan leiden tot een verlies van 26 procent van de gedocumenteerde kennis over Amazonische plantensoorten. Dat is een conservatieve schatting. Wanneer ook talen met een onbekende bedreigingsstatus worden meegerekend, loopt het potentiële kennisverlies op tot 61 procent. Hoe tastbaar de gevolgen van klimaatverandering al zijn, bleek na de extreme droogte van 2024. Die leidde een jaar later tot een mislukte oogst van de Braziliaanse noot (Bertholletia excelsa) in gebieden van Rondônia tot Amapá, met directe gevolgen voor de voedselvoorziening van meerdere inheemse gemeenschappen.
Behoud van bos en taal
De onderzoekers benadrukken dat hun schattingen waarschijnlijk aan de voorzichtige kant zijn. In de modellen zijn factoren als ontbossing, bosbranden en mijnbouw niet meegenomen. Daarnaast is ongeveer de helft van de inheemse groepen in het Amazonegebied nog nauwelijks onderzocht. Volgens de auteurs laten de resultaten zien dat biodiversiteit en cultureel erfgoed nauw met elkaar verweven zijn. Kennis over planten bestaat niet los van de soorten zelf, maar wordt doorgegeven binnen specifieke talen en gemeenschappen. Wanneer plantensoorten achteruitgaan of talen verdwijnen, raakt daardoor ook een deel van die kennis verloren. Bescherming van het Amazonewoud betekent volgens hen ook bescherming van de talen, kennis en gemeenschappen die er al generaties lang mee verbonden zijn.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
