In Europa verbazen we ons – terecht – over de vele tragische incidenten in de VS, waarbij witte politieagenten zwarte burgers ‘per ongeluk’ doodschieten. Stelletje racisten, denken we dan. Maar nieuw onderzoek wijst uit dat er iets geks gebeurt in het hoofd van de agenten.
De cijfers spreken boekdelen: in de Verenigde Staten komen ongewapende zwarte burgers drie keer zo vaak om door politiekogels als witte burgers. Vaak gaat het om tragische vergissingen: een telefoon, portemonnee of zelfs een vape-apparaat worden in een fractie van een seconde aangezien voor een pistool.
Hoe goedgetrainde ogen zich zo kunnen vergissen? Nieuw onderzoek van Columbia University laat zien dat het vaak geen bewuste keuze of impulsief gedrag is, maar dat er in de allereerste waarneming al iets misgaat. Volgens de onderzoekers kunnen raciale stereotypen namelijk doordringen tot in de visuele gebieden van onze hersenen. Daardoor kunnen we een alledaags object, denk aan een tang, een boormachine of een sleutelbos, even kort aanzien voor een wapen.
Het brein als filter
Het team onder leiding van psycholoog Jon Freeman gebruikte fMRI-scans om hersenactiviteit in kaart te brengen. De proefpersonen kregen eerst heel kort het gezicht van een zwarte of witte man te zien, gevolgd door een afbeelding van een object: soms een wapen, soms een onschuldig stuk gereedschap.
Wat bleek: als het object direct volgde na het gezicht van een zwarte man, veranderde de neurale representatie in de visuele hersengebieden. Het patroon leek dan meer op dat van een wapen, ook als het gewoon om gereedschap ging. Met andere woorden, het brein vervormde tijdelijk de waarneming. Daar bleef het niet bij. Deelnemers moesten ook aangeven of ze een wapen of een stuk gereedschap zagen. Na een zwart gezicht deden ze er langer over om een gereedschap correct te benoemen. Soms beoordeelden ze zelfs de objecten ten onrechte als wapens. “Onze bevindingen laten zien dat stereotypen niet alleen onze beslissingen kleuren, maar ook de visuele weergave van een object veranderen”, zegt Freeman. “Wat we denken te zien, past zich aan aan onze verwachtingen.”
Robuust en universeel
Het onderzoek werd uitgevoerd in twee grote, etnisch diverse groepen en de effecten traden op bij deelnemers van alle achtergronden. Dat onderstreept dat stereotypen niet exclusief zijn voor een bepaalde groep, maar dat iedereen in een samenleving ze aanleert.
In totaal deden 31 proefpersonen mee aan de fMRI-experimenten en nog eens 422 mensen verspreid door de VS namen deel aan onlinetests. De resultaten waren consistent: het zien van een zwart gezicht verhoogde steeds weer de kans dat een neutraal object als gevaarlijk werd geïnterpreteerd.
Meer dan impulscontrole
Tot nu toe gingen wetenschappers er vaak van uit dat mensen een object correct zien, maar vervolgens hun raciaal gekleurde associaties niet goed kunnen onderdrukken. Dit nieuwe onderzoek laat zien dat het mechanisme subtieler en fundamenteler is: de waarneming zelf is tijdelijk vervormd.
Dat verklaart waarom zulke fouten juist in stressvolle situaties met grote urgentie kunnen gebeuren, zoals bij politieoptredens. Het is niet alleen een kwestie van verkeerde keuzes maken, maar van de werkelijkheid anders zien dan ze is.
Mogelijke oplossingen
De bevindingen openen de deur naar nieuwe manieren om dit soort vooroordelen aan te pakken. Als stereotypen de visuele verwerking zelf beïnvloeden, kan training die verwerking misschien ook herprogrammeren.
Een idee is om zwarte gezichten consequent te koppelen aan neutrale objecten, zoals sleutels of gereedschap. Zo kunnen onze hersenen opnieuw leren dat deze combinaties normaal en ongevaarlijk zijn. Een andere, nog speculatieve aanpak is om de automatische vooringenomenheid als het ware uit te putten door herhaalde blootstelling, vergelijkbaar met hoe ogen wennen aan fel licht.
Freeman is dan ook voorzichtig optimistisch: “We zijn benieuwd welke interventies het effectiefst blijken. Het gaat erom dat we niet alleen de stereotypen aanpakken die mensen bewust of onbewust hebben, maar ook de manier waarop het brein andere mensen en objecten visueel verwerkt. Als we die split-second vertekeningen kunnen bijstellen, verkleinen we misschien de kans op fatale vergissingen.”
Functionele MRI (fMRI) is een techniek die hersenactiviteit zichtbaar maakt door te meten hoeveel zuurstofrijk bloed naar verschillende hersengebieden stroomt. Als een bepaald gebied actief is, verbruikt het meer energie en dus meer zuurstof. fMRI kan die subtiele veranderingen vastleggen en zo laten zien welke hersengebieden betrokken zijn bij een taak of waarneming. In dit onderzoek gebruikten wetenschappers fMRI om te achterhalen hoe het brein reageert op alledaagse objecten nadat deelnemers kort een gezicht hadden gezien. Zo konden ze precies in kaart brengen hoe stereotypen zelfs de eerste fases van visuele verwerking beïnvloeden.
Deze studie, gepubliceerd in Nature Communications, is de eerste fMRI-studie die het fenomeen zo gedetailleerd in beeld brengt. De implicaties gaan bovendien verder dan politiegeweld: ook in alledaagse interacties kan een vertekende waarneming leiden tot misverstanden, conflicten en discriminatie. Eerdere onderzoeken naar raciale vooroordelen en gewapend geweld lieten vooral zien dát mensen sneller geneigd zijn om onschuldige objecten voor wapens aan te zien. Daarbij werd aangenomen dat het brein het object wel correct ziet, maar dat de fout ontstaat in de besluitvorming erna. Dit nieuwe onderzoek toont echter iets fundamenteel anders aan: de vertekening begint al bij de visuele verwerking zelf. Het brein vormt dus letterlijk een vervormd beeld dat beter aansluit bij het stereotype.
