Saturnus heeft honderden manen, maar Enceladus is misschien wel de interessantste van allemaal. Zeker nu wetenschappers sporen hebben gevonden van complexe organische moleculen in verse ijskorrels uit de ondergrondse oceaan. Is er dan toch leven mogelijk op deze verre maan?
Al in 2005 verraste de Cassini-ruimtesonde de wereld: onder de dikke ijskap van Enceladus bleek een vloeibare oceaan verborgen te liggen. Door scheuren bij de zuidpool spuiten voortdurend waterdamp en ijs de ruimte in, waardoor zelfs een complete ring rond Saturnus is ontstaan. Maar wat zit er precies in die mysterieuze straal? Door het werk van de sonde weten we daar nu veel meer over. En nu hebben astronomen van de ESA weer iets interessants ontdekt, dat kan wijzen op mogelijk leven.
Een oceaan onder ijs
“Cassini ving voortdurend materiaal op van Enceladus, terwijl het door de E-ring van Saturnus vloog. We hadden al veel organische moleculen in deze grote, diffuse ring van microscopische ijsdeeltjes gevonden, waaronder een aantal voorlopers van aminozuren”, zegt hoofdonderzoeker Nozair Khawaja. Maar er was een probleem: de meeste ijskorrels in de ring zijn eeuwenoud en aangetast door kosmische straling. Wetenschappers wilden daarom naar de bron. Ze waren enorm benieuwd naar de inhoud van verse ijskorrels, die rechtstreeks uit de oceaan zijn geschoten.
Botsingen met 18 kilometer per seconde
Cassini heeft zo ongeveer elke uithoek van het Saturnus-maancomplex bezocht en scheerde al in 2008 vlak langs de bijzondere maan. De sonde vloog dwars door de pluimen van Enceladus, waar net uitgestoten ijskorrels met maar liefst 18 kilometer per seconde op de Cosmic Dust Analyzer (CDA) van Cassini botsten. Die extreme snelheid gaf de onderzoekers de kans om het buitenaardse goedje beter te analyseren, legt Khawaja uit: “De ijskorrels bevatten niet alleen bevroren water, maar ook andere moleculen. Bij lagere snelheden kan het water het signaal van organische moleculen verbergen. Door de hoge snelheid zagen we deze verborgen signalen ineens wél.” Maar het was nog niet zo makkelijk om al deze ingrediënten te ontcijferen. Na jarenlang puzzelen weet het team nu eindelijk welke moleculen in deze waterpluim aanwezig waren.
Verrassend complexe chemie
De Europese onderzoekers beschrijven een potpourri van al bekende organische stoffen, maar ook compleet nieuwe moleculen. De ijskorrels bevatten alifatische en cyclische verbindingen, esters, alkenen en verbindingen met stikstof en zuurstof. Dit zijn op Aarde precies de bouwstenen die onderdeel zijn van chemische ketens die de complexe moleculen van het leven mogelijk maken. “Er zijn allerlei mogelijke routes om van de organische moleculen die we in de Cassini-data vonden tot biologisch relevante stoffen te komen. Dat vergroot de kans dat er leven op Enceladus mogelijk is”, zegt Khawaja. “En we hebben nog lang niet alles uit de data gehaald. Er zit nog veel meer in het vat.”
ESA-onderzoeker Frank Postberg raakt niet uitgepraat over de ontdekking en het belang ervan: “De moleculen die we in het pas uitgestoten materiaal vonden, tonen aan dat de complexe organische stoffen niet ontstaan door langdurige blootstelling aan de ruimte en kosmische straling. We bewijzen nu dat ze daadwerkelijk in de oceaan van Enceladus ronddrijven.”
Landen op de zuidpool
Voor ESA-wetenschapper Nicolas Altobelli laat dit zien hoe waardevol ruimtevaart kan zijn: “Het is fantastisch dat er bijna twintig jaar na dato nog steeds nieuwe ontdekkingen uit de Cassini-data opborrelen. Het laat eens te meer zien hoe groot de impact van zulke missies is.” De vondst komt precies op het goede moment, want er zijn al plannen voor een nieuwe Europese missie naar Enceladus. Het plan is om wederom met een ruimtesonde door de pluimen te vliegen, maar daarna ook te gaan landen bij de zuidpool van de bijzondere maan om bodemmonsters te verzamelen.
Is er leven op Enceladus?
Enceladus is zo interessant omdat de maan alles heeft wat nodig is voor een bewoonbare omgeving: vloeibaar water, energiebronnen, essentiële elementen en naar nu blijkt ook complexe organische moleculen. Wetenschappers kijken daarom enorm uit naar een toekomstige landingsmissie. Hopelijk kan dan eindelijk de hamvraag worden beantwoord: is er leven in de oceaan van Enceladus? “Zelfs als we geen leven vinden, is dat een enorme ontdekking. Want dan moeten we ons afvragen waarom het niet ontstaat in een omgeving waar de omstandigheden zo geschikt lijken”, besluit Khawaja.
De Cassini-ruimtesonde, onderdeel van de gezamenlijke Cassini-Huygens-missie van NASA, ESA en ASI, was een robotverkenner die tussen 2004 en 2017 het Saturnussysteem bestudeerde. De sonde werd gelanceerd in 1997 en voerde uitgebreid onderzoek uit naar Saturnus en zijn ringen en manen. Het hoogtepunt van de missie was de landing van de Huygens-sonde – die in december 2004 van Cassini werd losgemaakt – op de grootste maan, Titan. De missie eindigde in 2017 met een gecontroleerde kamikazeduik van Cassini in de atmosfeer van Saturnus, waarbij de sonde vernietigd werd.
