Het vogelbekdier is op zijn minst bizar te noemen. Het is een zoogdier maar legt eieren, heeft een bek als een eend en vacht die oplicht onder UV-licht. De mannetjes hebben zelfs gif aan hun achterpoten. En wetenschappers hebben nu nog iets aan het lijstje toegevoegd.

Toen Europese wetenschappers in 1799 voor het eerst een exemplaar van een vogelbekdier onder ogen kregen, dachten sommigen dat het een grap was. Iemand moest wel een eendenbek op een beverlichaam hebben genaaid. Maar hoe meer biologen het onderzochten, hoe vreemder het werd. En nu voegt een team van onderzoekers verbonden aan de Universiteit Gent weer een hoofdstuk aan het verhaal toe met een publicatie in vakblad Biology Letters.

Holle balletjes in de vacht

Deze ontdekking draait om de melanosomen. Dat zijn superkleine structuurtjes in haarcellen waarin melanine wordt opgeslagen, het pigment dat kleur geeft aan huid, haar en veren. Bij alle zoogdieren die tot nu toe zijn onderzocht zijn die melanosomen vanbinnen min of meer hetzelfde. Ze kunnen rond of langwerpig zijn, maar zijn altijd gevuld.

Bij vogels is dat niet het geval. Hun melanosomen zijn hol. Het zijn ook meestal langwerpige staafjes of plaatjes die in georganiseerde laagjes liggen en zo de schitterende kleuren produceren die je ziet bij pauwen en kolibries. Lang was de gangbare kennis dat holle melanosomen alleen bij vogels bestaan.

Tot het team de haren van het vogelbekdier onder de elektronenmicroscoop legde.

Ongeziene combinatie

De bruine dekharen van het vogelbekdier blijken net als bij vogels vol te zitten met holle melanosomen. Het grote verschil is dat ze in dit geval rond zijn. Die combinatie was tot nu toe nog nooit gezien. Zo’n tachtig procent van de melanosomen in de volgroeide haren bleek in meer of mindere mate hol te zijn.

De onderzoekers hebben haren bekeken van de kop, de rug, de staart en de buik van meerdere exemplaren. De holle melanosomen zaten overal in de bruine haren. Wel opvallend is dat ze ontbraken in de witte buikharen. Ze haalden het pigment ook uit de haren en bestudeerden de losse korrels en ja, ook daarop waren de holle structuren duidelijk zichtbaar.

Daarna checkten ze de enige nog levende verwanten van het vogelbekdier: de kortsnavelige mierenegel en de langsnavelige mierenegel. Ze vonden niets ongebruikelijks. En in zes extra onderzochte buideldiersoorten ook niet. Enkel in het vogelbekdier.

Leestip: Nieuw fossiel uit de Amazone onthult: oerbeest van 275 miljoen jaar geleden had een bizarre ‘gedraaide kaak’

Onverwachte kleur

Bij zoogdieren is er normaal gesproken een sterk verband tussen de vorm van een melanosoom en de kleur die het produceert. Ronde melanosomen horen bij rood- en geeltinten, langwerpige bij zwart en donkerbruin. Maar de ronde, holle melanosomen van het vogelbekdier produceren gewoon… bruin.

Bij sommige vogelsoorten zorgen holle melanosomen zoals eerder gezegd voor spectaculaire kleuren, omdat ze licht op een speciale manier weerkaatsen. Maar daarvoor moeten ze netjes in laagjes gerangschikt zijn. In de vacht van het vogelbekdier liggen ze kriskras door elkaar. Dat verklaart de bruine kleur van de dieren.

Waarom dan?

Dat is de grote vraag waar de onderzoekers eerlijk gezegd ook nog niet uit zijn. Ze opperen in hun studie een paar mogelijkheden. Eén hypothese is dat de holle structuur te maken heeft met het aquatische bestaan van het vogelbekdier. De lucht binnenin de melanosomen zou in theorie een isolerend effect kunnen hebben. De voorouders van mierenegels leefden waarschijnlijk ook in het water; het zou kunnen dat zij de holle melanosomen verloren zijn toen ze naar het land verhuisden.

Een andere mogelijkheid: het is een toevallige eigenschap zonder duidelijke functie. In de biologie is niet alles een aanpassing. Soms is iets simpelweg een nevenproduct van hoe een organisme zich ontwikkelt.

Weer een stukje meer vogel

Maar hoewel de waaromvraag nog beantwoord moet worden, is een ding wel zeker. Het vogelbekdier lijkt steeds meer op een vogel. Het deelde daar al opvallend veel eigenschappen mee: het legt eieren, heeft geslachtschromosomen die op die van vogels lijken en nu komen er dus ook de holle melanosomen bij. Of dezelfde genen verantwoordelijk zijn als bij vogels is nog onbekend.

Meer dan twee eeuwen na zijn ontdekking blijft het vogelbekdier dus vooral doen waar het het beste in is: wetenschappers (en leken!) verbijsteren.