Duik in ‘het verloren sterrenstelsel’ NGC 4535, waar de scherpe blik van Hubble duizenden jonge sterclusters en gloeiende nevels onthult die het razende tempo van stervorming in dit spiraalstelsel blootleggen.
Op ongeveer 50 miljoen lichtjaar van de aarde, in het sterrenbeeld Maagd, schuilt een kosmisch wonder dat bekendstaat als het verloren sterrenstelsel. Zijn officiële aanduiding is NGC 4535, en wanneer je er met een kleine telescoop naar kijkt, is hij zo vaag en spookachtig dat hij bijna onvindbaar lijkt. Gelukkig heeft de Hubble ruimtetelescoop daar geen last van en legt hij dit prachtige balkspiraalstelsel in adembenemend detail vast, waarbij hij de geheimen van zijn stervorming prijsgeeft.
Een sterrenstelsel ontsluierd
Deze nieuwste opname toont NGC 4535 in al zijn glorie. De majestueuze spiraalarmen, die ontspringen uit een centrale balk van sterren, zijn bezaaid met duizenden jonge sterrenclusters. Wat meteen opvalt, zijn de felle, blauwe sterren, ingebed in uitgestrekte, gloeiende roze wolken. Deze zogenaamde H II-gebieden (‘H twee’ ofwel ‘interstellair geïoniseerde waterstofgas emissies’) zijn de kraamkamers van het stelsel. De roze gloed is een direct gevolg van de intense ultraviolette straling van pasgeboren, zware sterren, die het omringende waterstofgas doet oplichten.
Een andere blik
Dit is niet de eerste keer dat Hubble zijn lenzen op NGC 4535 richt. In 2021 werd een eveneens kleurrijke opname vrijgegeven die de populatie van jonge, blauwe sterren in de armen en de oudere, gelere sterren in de centrale verdikking perfect in beeld bracht. Het spookachtige uiterlijk in kleine telescopen bezorgde dit sterrenstelsel in de jaren vijftig zijn bijnaam, bedacht door de amateurastronoom Leland S. Copeland.
De bredere blik binnen de astronomie
De kracht van de moderne astronomie schuilt in samenwerking. Beide Hubble-opnamen maken deel uit van het baanbrekende (Physics at High Angular resolution in Nearby GalaxieS) ‘PHANGS’-project, dat de link tussen koud gas en de geboorte van nieuwe sterren wil ontrafelen in tal van ‘nabijgelegen’ sterrenstelsels doorheen tal van onderzoekstelescopen. Ook de James Webb ruimtetelescoop heeft binnen deze survey zijn infrarode oog op het stelsel gericht en penetreert het stof om de onderliggende structuur te zien. Eerder al legde ESO’s Very Large Telescope vanaf de aarde een iets bredere overzichtsfoto vast, die het stelsel in zijn kosmische context plaatst:
Waar de zware sterren huizen
Diepgaand onderzoek, gebaseerd op Hubble-data, bracht de massale sterrenpopulatie in NGC 4535 in kaart. Wetenschappers identificeerden duizenden kandidaat-blauwe, gele en rode superreuzen. Een intrigerende bevinding is dat de verhouding tussen blauwe en rode superreuzen afneemt naarmate je verder van het galactisch centrum kijkt. Deze verdeling geeft cruciale aanwijzingen over de stervormingsgeschiedenis en de metallicitiet (de hoeveelheid zware elementen) op verschillende locaties in het stelsel. Uit onderzoek kwam naar voren dat stelsel NGC 4535, welke nabij dezelfde afmeting en vorm kent als ons eigen sterrenstelsel, zeer actief is in de vorming van nieuwe sterren (3,29 M⊙/jaar – Boselli et al. tegen 2-7 M⊙/jaar voor ons eigen sterrenstelsel – D Elia et al.) maar ook specifiek grote, zware sterren (0,3 – 1,0 M⊙/jaar voor stermassa’s van >5 M⊙) en helpt ons door diverse van zijn gelijkenissen aan het onze, beter te begrijpen hoe ons eigen sterrenstelsel zich gedijt.
Een plek in het kosmische schema
Waar past dit alles in het grotere geheel? NGC 4535 wordt geclassificeerd als een SAc-stelsel in het Hubble-de Vaucouleurs-diagram voor galactische morfologie. Dit betekent dat het een spiraalstelsel is zonder een (prominente) centrale balk (SA), met matig gewonden armen en van gemiddelde grootte van de centrale verdikking (c). Deze classificatie helpt astronomen om het stelsel te vergelijken met andere en zijn evolutionaire pad beter te begrijpen.
Slot
Van zijn spookachtige verschijning voor amateurtelescopen tot het gedetailleerde portret dat Hubble en andere observatoria ervan schilderen, blijft NGC 4535 een boeiend studieobject. Elke nieuwe blik, in een ander golflengtegebied of met een andere techniek, voegt een laag toe aan ons begrip van de complexe en dynamische levenscyclus van sterrenstelsels zoals het onze.
