Redacteur astronomie/ruimtevaart & Moderator Disqus
Een nieuwe Hubble-foto toont het hart van het Sigaarstelsel zoals nooit tevoren. Het beeld onthult de chaotische schoonheid van een sterrenstelsel in hyperactiviteit.
Op slechts 12 miljoen lichtjaar afstand, in het sterrenbeeld Grote Beer, bevindt zich een van de meest turbulente en fotogenieke buurstelsels van onze Melkweg: Messier 82, beter bekend als het Sigaarstelsel. Een nieuwe opname van de Hubble ruimtetelescoop dringt dieper dan ooit door tot het smeulende hart van dit kosmische wonder en onthult de adembenemende dynamiek van extreme stervorming.
Een hyperactieve stervormingsfabriek
Het Sigaarstelsel is wat astronomen een ‘starburst-sterrenstelsel’ noemen; het produceert sterren in een tempo dat tien keer hoger ligt dan dat van onze Melkweg. Deze intense geboortegolf heeft geleid tot de vorming van supersterrenhopen in de kern – elk cluster bevat honderdduizenden sterren en is feller dan een typische sterrenhoop:
What lurks behind the dense, dusty clouds of this galactic neighbour? There lies the star-powered heart of the galaxy Messier 82 (M82), also known as the Cigar Galaxy. Located just 12 million light-years away in the constellation Ursa Major (The Great Bear), the Cigar Galaxy is considered a nearby galaxy. As this NASA/ESA Hubble Space Telescope Picture of the Week shows in great detail, it’s home to brilliant stars whose light is shaded by sculptural clouds, clumps and streaks of dust and gas. It’s no surprise that the Cigar Galaxy is so packed with stars, obscured though they might be by the distinctive clouds pictured here. Forming stars 10 times faster than the Milky Way, the Cigar Galaxy is what astronomers call a starburst galaxy. The intense starburst period that grips this galaxy has given rise to super star clusters in the galaxy’s heart. Each of these super star clusters contains hundreds of thousands of stars and is more luminous than a typical star cluster. Researchers used Hubble to home in on these massive clusters and reveal how they form and evolve. Hubble’s views of the Cigar Galaxy have been featured before, both as a previous Picture of the Week in 2012 and as an image released in celebration of Hubble’s 16th birthday. The NASA/ESA/CSA James Webb Space Telescope has also turned toward the Cigar Galaxy, producing infrared images in 2024 and earlier this year. This image features something not seen in previously released Hubble images of the galaxy: data from the High Resolution Channel of the Advanced Camera for Surveys (ACS). The High Resolution Channel is one of three sub-instruments of ACS, which was installed in 2002. In five years of operation, the High Resolution Channel returned fantastically detailed observations of crowded, starry environments like the centres of starburst galaxies. An electronics fault in 2007 unfortunately left the High Resolution Channel disabled. [Image Description: A close-in view of the centre of galaxy M8
De context van een chaos
Deze hectische activiteit is niet zonder oorzaak. Het Sigaarstelsel staat niet op zichzelf; het ondergaat al honderden miljoenen jaren een zwaartekrachtstrijd met zijn veel grotere buur; Messier 81. Deze interactie perst gas en stof samen, wat de perfecte voorwaarden schept voor de geboorte van nieuwe sterren. De close-up van Hubble is slechts een klein detail van een veel groter, chaotisch geheel.
Overzichtsbeeld van het volledige Sigaarstelsel (M82), een onregelmatig sterrenstelsel met een karakteristieke uitstroom van materiaal, veroorzaakt door de interactie met buurstelsel M81 en de frequente supernova-explosies in de kern. Afbeelding: ESA/Hubble & NASA, the Hubble Heritage Team (STScI), W. D. Vacca. Klik hier voor een zoombare versie.
Het resultaat: een supernova-spektakel
Al die nieuwe, zware sterren leven snel en sterven jong. In zo’n dichtbevolkte en actieve regio zijn supernova-explosies dan ook geen uitzondering maar regel. Een van de meest opmerkelijke vondsten in recente jaren was die van supernova SN 2014J. Ontdekt in januari 2014 door een team studenten, was dit de dichtstbijzijnde supernova van zijn type (Type Ia) in decennia. Deze ontploffing van een witte dwergster was zelfs even zichtbaar met amateur telescopen.
Supernova SN 2014J in Messier 82, vastgelegd door Hubble’s Wide Field Camera 3 op 31 januari 2014. De supernova bereikte op het moment van opname een helderheid van magnitude +10.5. Type Ia-supernova’s zoals deze fungeren als ‘standaardkaarsen’ voor het meten van afstanden in het universum. De foto van M82 op grote schaal is gemaakt met eveneens de Hubble ruimtetelescoop, al in 2006, met behulp van WFC3 plus Advanced Camera for Surveys (ACS). Afbeelding: NASA, ESA, Hubble Heritage Team (STScI/AURA), A. Goobar (Stockholm University), J. Gallagher (University of Wisconsin), M. Mountain (STScI) en P. Puxley (NSF). Klik hier voor een zoombare versie.
Webb’s Infraroodblik op M82
De Hubble-beelden zijn indrukwekkend, maar de nieuwste technologie maakt nóg gedetailleerdere observaties mogelijk. De James Webb ruimtetelescoop richtte zijn infraroodblik eveneens op M82 en penetreerde dieper dan ooit door het stof heen. Webb’s beeld onthult de fijne structuur van de galactische wind – een uitstroom van materiaal aangedreven door supernova’s en sterrenwinden – in ongekend detail. Het toonde verrassend genoeg dat de emissie van specifieke koolstofmoleculen (PAK’s) dezelfde complexe structuur volgt als het hete gas, een onverwachte bevinding die bestaande theorieën over deze moleculen in extreme omgevingen uitdaagt:
Infraroodopname van de kern van het Sigaarstelsel (M82) gemaakt door de James Webb ruimtetelescoop in 2024. Webb’s NIRCam-instrument onthult de complexe structuur van de galactische wind (rode filamenten) en toont talloze individuele sterren en sterrenhopen (witte stippen). De groene gebieden concentreren zich rond supernovaresten en zijn verrijkt met ijzer. Foto: NASA, ESA, CSA, STScI, A. Bolatto (UMD). Klik hier voor een zoombare versie.
Slot
Het Sigaarstelsel blijft een onuitputtelijke bron van wetenschappelijke verbazing. Van zijn met sterren bezaaide hart, vastgelegd in uniek Hubble-detail, tot de spectaculaire supernova’s die het herbergt, M82 serveert ons een kosmisch spektakel dat ons niet alleen veel leert over de levenscyclus van sterren, maar ook over de krachtige effecten van galactische interacties.
Wil je de foto op zeer hoge resolutie downloaden, klik dan hier. Wil je de foto in ESASky viewer bekijken, klik dan hier.
De afgelopen decennia zijn er prachtige foto’s gemaakt van interstellaire nevels, sterrenstelsels, planeten, andere hemellichamen en in de ruimtevaart. Ieder weekend halen we een indrukwekkende ruimtefoto uit het archief. Genieten van alle foto’s? Bekijk ze op deze pagina. Heb je zelf bijzondere (astro)foto’s die je wil delen met ons? Stuur ze in via ons mailadres o.v.v. ‘Ruimtefoto’!
