Hommels blijken zelfs in hetzelfde landschap veel meer last te hebben van zware metalen dan honingbijen.
Een nieuw onderzoek van de University of Cambridge laat zien dat hommels veel meer giftige zware metalen ‘verzamelen’ dan honingbijen, zelfs als ze in hetzelfde landschap rondvliegen. In sommige gevallen bevatte het stuifmeel dat hommels verzamelen twee tot zeven keer zoveel metalen. Het onderzoek is te vinden in Ecological Entomology.
Zware metalen
Het gaat om stoffen als arseen, cadmium, chroom, kobalt, lood en tin. Die komen in het milieu terecht door bijvoorbeeld de mijnbouw, het verkeer en de landbouw. Vervuiling met zware metalen is vaak het ernstigst rond steden, industriegebieden en mijnen. Maar zulke stoffen kunnen ook in het buitengebied belanden, bijvoorbeeld via de lucht, meststoffen, bestrijdingsmiddelen of vervuild slib dat op landbouwgrond wordt gebruikt.
Bij het zoeken naar voedsel komen bijensoorten met deze stoffen in aanraking. Ze landen op vervuilde bloemen of lopen door stof. Daarbij kunnen kleine hoeveelheden metalen blijven plakken aan hun lichaam. Dat hoeft een bij niet direct te doden, maar kan nog steeds schadelijk zijn. Ze kunnen bijvoorbeeld het leervermogen, het geheugen en het navigatievermogen van bijen verstoren. Daardoor wordt het lastiger om bloemen te vinden en weer terug te keren naar het nest. Ook de voortplanting kan eronder lijden.
Tot nu toe werden honingbijen vaak gebruikt om die vorm van vervuiling in kaart te brengen. Het nieuwe onderzoek laat echter zien dat dit niet altijd genoeg is: bijensoorten lijken namelijk op verschillende manieren last te hebben van zware metalen. Zo lijken hommels onbedoeld meer zware metalen te verzamelen tijdens hun zoektocht naar eten.
Veilig gebied?
De onderzoekers bekeken bijen in Cambridgeshire, een gebied dat normaal gesproken bekendstaat als relatief schoon als het om metaalvervuiling gaat. De kolonies van honingbijen en hommels stonden dicht bij elkaar. Daardoor zochten ze voedsel in hetzelfde landschap. Met speciale pollenvalletjes verzamelden de wetenschappers stuifmeel. Ook onderzochten ze de lichamen van volwassen bijen. Zo konden ze meten hoeveel metalen de dieren hadden verzameld.
De uitkomst was duidelijk: het stuifmeel dat hommels verzamelen is vaak veel ernstiger vervuild met zware metalen dan het stuifmeel dat honingbijen verzamelen. Voor de meeste onderzochte metalen lag de concentratie in het stuifmeel van hommels twee tot zeven keer hoger. Ook in hun lichaam zat meer vervuiling: gemiddeld hadden hommels ongeveer drie keer zoveel zware metalen in hun lijf als honingbijen.
Volgens onderzoeker Sarah Scott, die het onderzoek uitvoerde aan de University of Cambridge en nu werkt aan Newcastle University, is dat zorgelijk. “De meeste concentraties die we vonden waren niet sterk genoeg om bijen te doden,” zegt ze. “Maar ook lage concentraties kunnen de gezondheid van bijen en het succes van een kolonie op subtiele maar belangrijke manieren schaden. Denk aan hun vermogen om voedsel te zoeken en zich voort te planten.”
Meerdere oorzaken
Waarom hommels meer metalen verzamelen heeft waarschijnlijk meerdere oorzaken. Een belangrijk verschil zit in hun leefwijze. Honingbijen kunnen ver vliegen, soms tot wel tien kilometer van de kolonie. Ze hebben veel werksters en kunnen daardoor een groot gebied gebruiken. Omdat ze onderweg zoveel bloemen aandoen hebben ze minder last van lokaal sterk vervuilde plekken. Hommels blijven echter dichter bij hun nest: ze vliegen vaak niet verder dan ongeveer twee kilometer. Daardoor zijn ze sterker afhankelijk van wat er vlak bij hun nest groeit.
Daar komt bij dat hommels vaak minder stuifmeel verzamelen uit minder verschillende bronnen. Als ze toevallig bloemen bezoeken die relatief veel zware metalen bevatten kan dat ze harder raken. Honingbijen verzamelen juist veel stuifmeel van veel verschillende planten. Daardoor kan eventuele vervuiling als het ware worden ‘afgezwakt’. Een ander verschil is hun uiterlijk: hommels zijn hariger dan honingbijen. Dat helpt bij het verzamelen van stuifmeel, maar het kan ook een nadeel zijn: deeltjes uit de lucht of van de bodem kunnen makkelijker aan hun haren blijven hangen.
Leestip: Omstreden pesticide tast eierstokken van hommels aan
Teamlid Lynn Dicks van de University of Cambridge benadrukt: “zelfs in gebieden die we meestal als veilig of minder risicovol zien, zoals landelijke gebieden ver van de industrie of de mijnbouw, kunnen bijen toch veel last hebben van zware metalen. Hommels hebben vaak minder werksters om taken uit te voeren. Het verlies van een paar dieren kan daardoor een groot effect hebben op de hele kolonie.”
Dat betekent niet dat mensen moeten stoppen met bloemen planten, zelfs als ze geregeld vervuild raken met zware metalen. Integendeel, zeggen de onderzoekers. Scott: “Bijen spelen een belangrijke rol voor de biodiversiteit en voedselzekerheid van een gebied. Daarom moedigen we mensen nog steeds aan om bloemen te planten om hen te helpen, ook als je in een gebied woont waar meer kans is op vervuiling. Uiteindelijk hebben bijen ook voedsel nodig. Zelfs als dat sporen van zware metalen bevat, is iets van voedsel beter dan geen voedsel.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Een hommelkoningin ruikt zwakke bloemengeuren opvallend goed en Aardhommels blijken hun nesten heel georganiseerd te verdedigen . Of lees dit artikel: Hommels laten weer zien hoe slim ze zijn: ze kunnen simpele morsecode leren ‘lezen’ .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
