Een hoed afnemen uit beleefdheid? Vierhonderd jaar geleden kon dat het verschil betekenen tussen gehoorzaamheid en opstand. Nieuw historisch onderzoek laat zien dat hoeden in vroegmodern Engeland veel meer waren dan een modeaccessoire: ze waren een symbool van macht, protest en in sommige gevallen zelfs overleving.
Mannen liepen buitenshuis zo ongeveer altijd met een hoed op en moesten het hoofddeksel afnemen als teken van respect voor hun meerdere. Maar tijdens de roerige tijd van Charles I van Engeland kreeg dat simpele, traditionele gebaar een hele andere lading. Het veranderde in een politiek statement. Historicus Bernard Capp van de University of Warwick legt uit: “Lang voor de burgeroorlogen was het afzetten van je hoed puur traditie, een kwestie van je plaats kennen. Maar in de revolutionaire jaren 1640 en 1650 werd het een daad van openlijke rebellie.”
Hoedje af
Zo verklaarde een opstandige havermaker in 1630 voor de rechtbank dat hij zijn hoed alleen afnam voor staatsraadslieden, maar hem demonstratief weer opzette voor bisschoppen. Hij moest niets hebben van de kerklieden en maakte ze uit voor ‘lompen van het Beest’. Tijdens de Engelse Burgeroorlog groeide het weigeren om je hoed af te nemen uit tot een breed protestmiddel. Radicalen zoals John Lilburne verschenen demonstratief met hoed op voor de rechtbank. Hij kondigde zelfs aan dat hij zijn hoed zou ophouden en zijn oren zou dichtstoppen ‘uit pure afschuw’.
Ook legerleider Fairfax kreeg de wind van voren via het hoofddeksel. De zogeheten Diggers, onder leiding van Gerrard Winstanley, weigerden hun hoed af te zetten voor de hoge militair. Voor hen was hij ‘slechts een medeschepsel’; absoluut geen autoriteit om voor te buigen. Opmerkelijk genoeg namen ook royalisten na hun nederlaag dezelfde houding aan. Koning Charles I van Engeland verscheen bij zijn proces met hoed op, als teken dat hij de rechtbank niet erkende.
Geen hoed, geen leven
Hoeden speelden niet alleen een rol op het politieke toneel, maar ook in de huiselijke setting. Capp stuitte op een bijzonder voorbeeld uit 1659: een vader die zijn opstandige zoon strafte door al zijn hoeden af te pakken. De jonge Thomas Ellwood zat daardoor feitelijk opgesloten. Zonder hoed de straat op gaan was ondenkbaar. “Ik zat nog steeds min of meer gevangen”, schreef hij later, “tenzij ik als een krankzinnige met een bloot hoofd rond wilde lopen.” Capp legt uit: “Voor ons klinkt dat absurd, maar toen was het logisch. Zonder hoed naar buiten gaan, bracht schaamte over jezelf en je familie.”
Ook in de achttiende eeuw bleef de hoed een kostbaar bezit. Uit rechtbankverslagen blijkt dat slachtoffers van struikrovers soms liever hun geld kwijtraakten dan hun hoed. Zo smeekte een man in 1718 zijn belagers: “neem alles, maar laat mijn hoed alstublieft achter.” De rovers streken met de hand over het hart en gooiden het hoofddeksel terug voor zijn voeten. Waarom die obsessie met hoofdbedekking? Deels vanwege de gezondheid. Mannen droegen vaak pruiken en hadden geschoren hoofden, waardoor ze gevoeliger waren voor kou. Zonder hoed naar buiten gaan, was volgens de medische adviezen van die tijd zelfs ziekmakend.
In de loop van de tijd verdween het ritueel waarbij men de hoed afneemt geleidelijk uit het straatbeeld. Niet door de opkomst van handenschudden, zegt Capp, maar door veranderende mode, drukkere steden en het toenemende gebruik van pruiken. Toch blijft de symboliek overeind. “Wat je draagt, zegt iets over hoe je jezelf en de wereld ziet”, concludeert Capp. “En de hoed is daarin bijzonder krachtig: je kunt hem afzetten, opzetten, zwaaien en er een boodschap mee uitdragen.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Tijd om de geschiedenisboeken te herschrijven: industriële revolutie begon 100 jaar eerder dan gedacht en Sporen van oudste gletsjers op aarde bewijzen dat ook de geschiedenis van onze eigen planeet nog genoeg geheimen heeft.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
