Evolutie lijkt soms bijna een bewuste kracht die bepaalt wat er in de natuur gebeurt. Dat idee klinkt logisch, maar klopt niet: evolutie kiest niet welke eigenschappen een dier krijgt en stuurt ook niet bewust de ontwikkeling van soorten. In de video van Universiteit van Nederland beantwoordde Paleontoloog Yanell Braumuller vijf vragen over evolutie. Scientias ging in gesprek over waarom we evolutie zo gemakkelijk verkeerd begrijpen, wat natuurlijke selectie daar werkelijk mee te maken heeft en waarom we bij opvallend gedrag van dieren soms simpelweg nog niet weten waarom het voorkomt.
Scientias: Interessante video, met veel reacties! Viel er iets op in de comments?
Yanell: “Mensen waardeerden het hoe bepaalde onderwerpen in een ander perspectief werden geplaatst, maar onder de losse clips op sociale media kwamen ook heel veel heftige reacties binnen, met name op het gedeelte over homoseksualiteit. Variërend van openlijk homofoob tot vol met misinformatie. Het bleek soms erg lastig om een biologisch fenomeen los te koppelen van een waardeoordeel. De observatie dat homoseksualiteit voorkomt in de natuur werd direct vertaald naar: dat betekent dus dat ik het goed moet vinden. Dan volgen al snel reacties over andere dingen die dieren doen die wij als mensen moreel niet accepteren. Zelfs als je expliciet begint met te zeggen dat evolutie geen waardeoordeel kent.”
In de video ging het erover dat mannetjesgiraffen met elkaar nekken en dat het niet bekend is waarom. Zijn er wel hypotheses over?
“We weten van mannetjesgiraffen dat ze best wel geneigd zijn tot overwegend homoseksueel gedrag. Maar of ze dat nekken doen omdat ze een ander mannetje als mogelijke partner zien en hem via baltsachtig gedrag proberen te verleiden, of juist puur om te oefenen voor wanneer ze het met een vrouwtje moeten doen, dat weten we gewoon niet. Iemand in de reacties merkte dat ook op: ik geef mijn vriend ook wel eens een knuffel, maar dat maakt mij nog niet gay. En dat is eigenlijk een terechte opmerking, want alleen de gedraging zegt niet zoveel. Giraffen zijn in deze context nog niet zo breed onderzocht. De schapen uit de video zijn echt een uitzondering: er is eigenlijk geen andere diersoort die op dit gebied zo uitgebreid onder de loep heeft gelegen.”
Wat is het meest hardnekkige misverstand over evolutie dat je tegenkomt?
“Veel mensen begrijpen niet dat voor een eigenschap om via natuurlijke selectie te verschijnen of te verdwijnen, er altijd een selectiedruk op moet staan. Een heel simpel voorbeeld van de middelbare school is de berkenmot. Witte motten op witte berkenbomen: goed gecamoufleerd. Toen de stoomtrein werd uitgevonden werden de bomen zwart van het roet, toen kwamen de zwarte varianten in het voordeel. Binnen een paar jaar bestond die populatie vooral uit zwarte motten. Eigenschappen manifesteren zich niet zomaar en blijven ook niet zomaar hangen, want anders hadden walvissen ook nog steeds benen. Er zit altijd een mechanisme achter.”
Ligt het misschien ook aan hoe het op scholen wordt uitgelegd?
“Ik geef zelf ook les op de middelbare school en ik maak me daar ook schuldig aan. Als je dingen platslaat voor een breed publiek, zet je evolutie al snel neer als een soort acteur die keuzes maakt. “De berkenmotten kozen ervoor.” Maar dat is natuurlijk niet wat er gebeurt. De witte motten werden vaker opgegeten en de zwarte kregen meer kinderen. Geef dat wat tijd en voor je het weet zijn er heel weinig witte over. Maar ja, dat is niet makkelijk in één minuut uit te leggen. Het blijft een wisselwerking tussen toegankelijkheid en nauwkeurigheid.”
Als je iets had kunnen toevoegen aan de video, wat was dat dan geweest?
“In het deel over de giraffen had ik willen zeggen dat het gaat om gedragingen, en dat dat ze niet automatisch gay maakt. Maar het voornaamste is dat ik de evolutie soms iets te veel als acteur heb neergezet. De evolutie kiest niet, de evolutie leidt niet. Al die veranderingen zijn opgetreden door de tijd heen, maar om een heel andere reden dan dat de evolutie zegt: we gaan nu een vleugel maken of we gaan nu zwart worden. Dat had ik gewoon in een zin duidelijk moeten maken. En verder meer kleine dingen, zoals het mechanisme blootleggen in plaats van iets te vertellen waardoor mensen met te veel vragen blijven zitten.”
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
