Een aardbeving op een piepklein eilandje ver boven de poolcirkel bracht vorig jaar zomaar een deel van een gletsjer aan het schuiven. Volgens nieuw onderzoek van GEOMAR is dat geen toeval: de opwarmende bodem in het Noordpoolgebied maakt hellingen steeds kwetsbaarder met een groeiende kans op verwoestende kettingreacties tot gevolg.
GEOMAR is een van de meest vooraanstaande onderzoeksinstituten ter wereld op het gebied van mariene wetenschappen. Het instituut is gevestigd in de Duitse havenstad Kiel en onderzoekt de oceanen wereldwijd: van de diepzee en de oceaanbodem tot aan de interactie met de atmosfeer.
Bevroren cement dat smelt
Permafrost is grond die permanent bevroren blijft, waarbij het ijs het gesteente bijeenhoudt zoals cement het grind in beton. Zodra dat ijs smelt, wordt de bodem zwak en instabiel. Op 10 maart 2025 werd Jan Mayen getroffen door een aardbeving met een kracht van 6,5 op de momentmagnitudeschaal. (de momentmagnitudeschaal (MMS) is een moderne schaal die seismologen gebruiken om de totale kracht en de hoeveelheid vrijgekomen energie van een aardbeving te meten) Op ongeveer zeven kilometer van het epicentrum kwam daardoor een grote steenlawine los, die een deel van een gletsjer bedekte met puin en sediment.
Het team wilde achterhalen waarom juist deze beving zo’n heftige aardverschuiving veroorzaakte in een gebied dat al langer seismisch actief is. Is er een extra factor die het gesteente kwetsbaarder maakt en welke rol speelt klimaatverandering daarin? “Deze aardbeving van anderhalf jaar geleden is een treffend voorbeeld van rampen die elkaar in een kettingreactie opvolgen”, vertelt hoofdonderzoeker Guilherme de Melo. “Wij zijn de eersten die een door een aardbeving veroorzaakte steenlawine op Jan Mayen analyseren. De vulkanische helling is vermoedelijk steeds instabieler geworden doordat de permafrost afbreekt.”
Jan Mayen is een klein, vrijwel onbewoond eiland dat staatkundig onder Noorwegen valt. Het ligt zo’n 500 kilometer ten oosten van Groenland en 550 kilometer ten noorden van IJsland. Net als IJsland ontstond het door vulkanische activiteit langs de Mid-Atlantische Rug. Het eiland herbergt de Beerenberg, de meest noordelijke actieve vulkaan ter wereld, met gletsjers die vanaf de kraterrand met zo’n 2.000 meter hoogteverschil aflopen tot aan de kust.
Leestip: Deze kleine deeltjes op de Noordpool dragen onverwacht bij aan de opwarming van de aarde
Kalving
Twee gletsjers zijn rechtstreeks getroffen door de beving. Hevige grondschokken maakten binnen enkele minuten een steenlawine los boven de Kjerulf-gletsjer, waarbij grote hoeveelheden vulkanisch gesteente het ijs bijna tot aan de kustlijn bedekten. Op satellietbeelden is bovendien te zien dat er ook bij de naburige Weyprecht-gletsjer stukken ijs af zijn gebroken door de beving; een proces dat bekend staat als kalving.
Om de bevingen te reconstrueren, combineerde het team lokale en regionale seismische data, modellen van grondschokken, hoge-resolutie satellietbeelden, infrageluidmetingen (om het exacte moment van de aardverschuiving te bepalen) en temperatuur- en klimaatgegevens.
Katalysator klimaatverandering
Aardbevingen op Jan Mayen komen wel vaker voor, maar er is geen enkel ander voorbeeld van een door een aardbeving veroorzaakte steenlawine van vergelijkbare omvang te vinden in de satellietwaarnemingen van de afgelopen veertig jaar. De instabiliteit is het resultaat van langlopende veranderingen: het klimaat warmt op en daardoor verzwakt de afbrokkelende permafrost het ijs, dat op zijn beurt scheuren in het gesteente normaal bij elkaar houdt.
Het bevroren water stabiliseerde de steile vulkanische hellingen duizenden jaren lang, maar verliest geleidelijk zijn bindende werking. Nieuwe aardbevingen zorgen er dan ook voor dat het gesteente veel makkelijker bezwijkt.
Relevantie buiten het Noordpoolgebied
En deze vlieger gaat niet alleen op bij het arctische Jan Mayen. Klimaatverandering kan overal ter wereld als stille versterker van natuurrampen optreden. Dat hebben we afgelopen maand nog kunnen zien in de Himalaya. “Opwarming van de Aarde en het afbreken van permafrost verzwakken hellingen en gletsjers steeds verder”, vertelt De Melo. “Dit vergroot de kans op kettingreacties van rampen, zoals we onlangs nog zagen bij de ramp op de grens van Nepal en China.
Daar was de directe aanleiding het instorten van een gletsjer met gesteente erop. Bij de gebeurtenis die wij op Jan Mayen onderzochten was het een aardbeving. Maar beide gebeurtenissen wijzen op hetzelfde onderliggende proces: het afbreken van permafrost destabiliseert hellingen en gletsjers geleidelijk, waardoor de kans op zulke kettingreacties sterk toeneemt.”
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
