Kinderen van nu zitten een aardig deel van hun jeugd naar een scherm te staren. Wat betekent dat voor een brein dat nog volop in ontwikkeling is? Neurowetenschappers misten volgens een nieuwe theorie een cruciaal begrip om die vraag goed te kunnen beantwoorden.
Daarom introduceren ze nu het criticoom, oftewel de complete verzameling ervaringen die ons brein in zich opneemt tijdens gevoelige ontwikkelingsfasen. Het concept heeft de potentie om ons begrip van psychische aandoeningen compleet te veranderen.
De bouwtekening van je brein
Het criticoom bevat alle ervaringen die je hersenen verwerken tijdens kritieke periodes van plasticiteit. Dit zijn de momenten in je leven waarop hersennetwerken extra gevoelig zijn voor invloeden van buitenaf. Dat proces begint al voor de geboorte en loopt door tot je 25ste ongeveer. Ervaringen die tijdens die periodes binnenkomen, gaan deel uitmaken van de draagconstructie van het brein. Wat ontbreekt of verkeerd wordt verwerkt, is later vaak lastig te herstellen. De wetenschappers doen geen uitspraken over de precieze gevolgen van een jeugd vol schermtijd. Wel maken ze duidelijk dat het criticoom een kader biedt om eindelijk gericht te onderzoeken wat de invloed is van moderne ervaringen op de ontwikkeling van het brein.
Cruciale ontwikkelingsfasen
De kracht van deze benadering komt het duidelijkst naar voren bij toepassing op psychiatrische aandoeningen. Autisme, schizofrenie, posttraumatische stressstoornis (PTSS) en depressie worden daarbij niet langer gezien als problemen die pas in het volwassen brein ontstaan. In plaats daarvan zijn het volgens deze theorie ontwikkelingsstoornissen.
De centrale vraag verschuift. Het gaat er niet alleen om wat er verkeerd functioneert in het volwassen brein, maar ook welke ervaringen tijdens cruciale ontwikkelingsfasen niet goed zijn opgenomen in de hersenen. “De gegevens laten al jaren zien dat schizofrenie een ontwikkelingsstoornis is, geen aandoening van de volwassen synaps”, legt onderzoeker Michel Cuenod van de Universiteit van Lausanne uit. “De uitdaging was altijd om te begrijpen wat er misging en wanneer. Het criticoom biedt daarvoor een nieuw kader.”
Hij wijst bij schizofrenie bijvoorbeeld op verstoringen in de ontwikkeling van hersencellen in de prefrontale cortex tijdens de late adolescentie. Bij autisme lijken kritieke ontwikkelingsfasen in verschillende hersensystemen anders te verlopen. En vroege traumatische ervaringen kunnen de stressreactie blijvend veranderen.
Waarom identieke tweelingen toch verschillen
Voor het onderwerp depressie wordt een interessante studie onder identieke tweelingen aangehaald. Daarbij ontwikkelde slechts een van de twee een ernstige depressie, ondanks dezelfde genetische aanleg en een vergelijkbare opvoeding. Het verschil bleek vaak te zitten in persoonlijke ervaringen en relaties. Een verbroken vriendschap, een moeilijke liefdesrelatie of andere sociale gebeurtenissen konden ervoor zorgen dat levens langzaam uiteen gingen lopen. Door de bril van het criticoom krijgen zulke ervaringen extra betekenis. Sociale relaties die tijdens de langdurige ontwikkeling van de prefrontale cortex geïntegreerd worden in het brein, lijken een belangrijk fundament te vormen voor emotionele stabiliteit later in het leven.
Leestip: Iedere minuut schermtijd is een minuut waarin je peuter geen nieuwe woorden hoort
Twee gezichten
Kritieke ontwikkelingsfasen hebben twee gezichten. Ook de donkere kant komt in de studie aan bod. Hetzelfde mechanisme dat uitzonderlijke talenten mogelijk maakt, kan ook leiden tot blijvende schade als cruciale ervaringen ontbreken. Neem Mozart, die opgroeide in een omgeving vol muziek en vergelijk zijn situatie met de ernstige ontwikkelingsachterstanden van bijvoorbeeld kinderen uit Roemeense weeshuizen in de tweede helft van de vorige eeuw. En kinderen die vandaag opgroeien in oorlogssituaties verwerken geweld en ontwrichting op een moment waarop hun brein nog in ontwikkeling is. Al deze voorbeelden laten zien hoe sterk ervaringen tijdens gevoelige ontwikkelingsfasen kunnen doorwerken.
Duiken of verdrinken
Bijzonder is ook het verhaal van schrijver James Joyce en zijn dochter Lucia, die schizofrenie had. Hun teksten vertonen soms opmerkelijke overeenkomsten: ongewone woorden, onverwachte associaties en gebroken zinsstructuren. Psychiater Carl Jung beschreef het verschil ooit treffend. Vader en dochter waren volgens hem “als twee mensen die naar de bodem van dezelfde rivier gaan: de één duikt, de ander valt”. Het criticoom biedt hier een mogelijke verklaring. Joyce kon bewust spelen met de complexiteit van zijn gedachten. Bij Lucia zou de integratie van cruciale hersennetwerken tijdens de adolescentie verstoord zijn geraakt.
Het criticoom lost niet alle raadsels van de hersenwetenschap op. Maar het geeft ons wel iets wat tot nu toe ontbrak: een naam voor het geheel van ervaringen dat ons vormt, van de baarmoeder tot diep in de twintiger jaren.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
