Elk jaar vragen tientallen miljoenen mensen wereldwijd een paspoort of visum aan, omdat ze bijvoorbeeld werk zoeken of gewoon een veilige plek. Weinig mensen beseffen dat geautomatiseerde AI-gestuurde systemen vaak al een oordeel hebben geveld over hun identiteit en documenten, voordat een ambtenaar naar de aanvraag kijkt.
En dan kun je je afvragen: hoeveel menselijk toezicht blijft er eigenlijk nog over? De gepensioneerde Amerikaanse diplomaten Don Kilburg en Virginia Blaser, samen goed voor meer dan zestig jaar diplomatieke dienst, stellen deze vraag centraal in hun nieuwe boek AI Use Cases for Consular Affairs. “De vraag is niet langer óf overheden AI mogen inzetten in consulair werk, dat gebeurt al. De vraag is nu: waar leggen we de grens? Wat mogen we nooit aan een machine overlaten om te beslissen?”, vraagt Kilburg zich af.
De mogelijkheden en kansen van AI
De roep om in het ambtenarenapparaat te snijden is van alle tijden. Het idee dat AI-modellen veel tijd kunnen besparen binnen overheidssystemen, klinkt beleidsmakers dan ook als muziek in de oren. En dit wordt steeds meer werkelijkheid in het digitale proces waar miljoenen mensen op vertrouwen om een visum aan te vragen, een paspoort te krijgen of hulp te zoeken in het buitenland. In september 2025 riepen kabinetsleden uit Australië, Canada, Nieuw-Zeeland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten op tot meer inspanningen tegen onrechtmatige migratie, documentfraude en visummisbruik, onder meer door gebruik te maken van kunstmatige intelligentie.
AI is in staat om grote hoeveelheden visumaanvragen te sorteren, patronen te herkennen die op fraude wijzen en meertalige ondersteuning te bieden. Geautomatiseerde triagesystemen herkennen eenvoudige en laagrisicozaken en stoppen ze in het bijpassende digitale postvak voor snellere afhandeling. Tegelijk markeren ze andere zaken voor nadere controle. Ambtenaren weten dan waar ze naar moeten kijken en welke dossiers voorrang krijgen. Maar wegen de voordelen bij deze manier van werken eigenlijk wel op tegen de nadelen? Aanvragers weten vaak niet waarom hun zaak extra aandacht krijgt. Kilburg en Blaser zijn duidelijk in hun oordeel: de mens moet altijd het laatste woord hebben. “AI-tools kunnen informatie structureren en versnellen, maar ze mogen nooit de bevoegdheid en verantwoordelijkheid van de ambtenaar overnemen om een zaak te beoordelen”, schrijven ze.
Passieve uitvoerders of actieve beoordelaars?
De geavanceerde software die het consulair werk versnelt, bepaalt ook mede welke informatie ambtenaren te zien krijgen voordat ze de beslissingen nemen die het leven kan veranderen van de aanvrager. De Europese Unie heeft deze zorg zelfs in wetgeving vastgelegd: bepaalde AI-systemen die worden gebruikt bij visumverwerking, migratie en grenscontrole gelden als hoogrisicosystemen met verplichte waarborgen, zoals effectief menselijk toezicht. “Wanneer ambtenaren te veel leunen op algoritmische uitkomsten, dreigen ze passieve uitvoerders te worden in plaats van actieve beoordelaars. Dat tast zowel de beoordelingsvrijheid als de verantwoordingsplicht aan”, waarschuwen de diplomaten.
Leestip: AI-chatbots zeggen wat je wil horen en dat is bij deze aandoening levensgevaarlijk
Vraagtekens zetten
Kilburg en Blaser zijn zeker geen tegenstanders van AI. Ze zien volop potentie om repetitief werk te verminderen, communicatie te verbeteren en fraude op te sporen. Maar een menselijke handtekening onder aan het proces is niet genoeg. Het gaat fout als degene die beslist geen tijd of ruimte krijgt om kritisch te kijken naar wat de technologie hem of haar voorschotelt. Daarbij wijzen ze op een subtieler gevaar: “Het probleem is niet dat AI de consulaire ambtenaar domweg vervangt, maar dat het de standaardbril wordt waardoor een zaak bekeken wordt. Menselijk toezicht werkt alleen als ambtenaren bereid zijn en in staat blijven om vraagtekens te zetten bij wat het systeem hun voorlegt.”
Het draait volgens Blaser uiteindelijk allemaal om verantwoordelijkheid: “AI helpt een ambtenaar om meer te zien, iets sneller te vinden of een patroon te herkennen dat we anders over het hoofd zien. Maar informatie is geen oordeel en wanneer een beslissing iemands leven kan veranderen, moet de verantwoordelijkheid bij een mens blijven liggen.”
Menselijkheid
Het echte voordeel van AI is dat het routinewerk kan overnemen. Zo houden ambtenaren meer tijd over voor lastige zaken die om beoordelingsvermogen, empathie en menselijke aandacht vragen. “Het is een manier om het menselijke hart van consulair werk te versterken”, leggen de schrijvers uit. “Goed toegepast maakt het de dienstverlening sneller, de grenzen veiliger en de ambtenaren effectiever. Maar de grootste winst ligt op een ander vlak: het geeft consulaire teams de tijd en helderheid om aanweziger, empathischer en menselijker te zijn. In die zin gaat de toekomst van consulaire AI niet over technologie, die gaat over mensen.”
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
