Minder vaak de auto pakken, plotseling hard remmen of gestrest zijn in een onbekende omgeving, zulke veranderingen in rijgedrag zijn niet zo onschuldig als het lijkt. Het rijgedrag van ouderen zegt iets over de gezondheid van hun brein, zelfs nog voor er echte geheugenproblemen zijn.
Voor veel ouderen staat autorijden gelijk aan vrijheid en zelfstandigheid. Maar juist in die dagelijkse routine is een vroeg waarschuwingssignaal te vinden voor cognitieve achteruitgang en dementie. Als je weet waar je naar zoekt tenminste. “Er zijn een aantal zaken die kunnen wijzen op schade aan de witte stof in de hersenen”, zegt neuroloog Chia-Ling Phuah. “Hoe vaak iemand rijdt, waarheen en hoe flexibel diegene zijn routes kiest bijvoorbeeld. Die schade is sterk gekoppeld aan cognitieve achteruitgang en dementie.” Zelfs subtiele veranderingen kunnen al iets verraden, legt de hoofdonderzoeker uit. “Dit gebeurt soms nog voordat klassieke geheugenklachten opduiken.”
De auto als spiegel van het brein
De onderzoekers volgden ruim vijf jaar lang 220 zelfstandig wonende Amerikanen van 65 jaar en ouder. Aan het begin van het experiment had geen van hen dementie. Met sensoren in de auto werden allerlei rijgegevens verzameld: hoe vaak en hoe ver ze reden, maar ook risicogedrag zoals hard remmen, scherp sturen en botsingen. Daarnaast kregen de deelnemers hersenscans om zogenoemde white matter hyperintensities in kaart te brengen. Dit zijn beschadigingen in de witte stof door verminderde doorbloeding.
Wat bleek? Ouderen met meer van deze beschadigingen reden minder vaak en hun rijgedrag werd minder flexibel. Ze kozen vaker dezelfde routes en hadden de neiging om nieuwe situaties te vermijden. In de jaren daarna ontwikkelde 17 procent van de deelnemers cognitieve problemen. Het gros van deze mensen kregen later de diagnose Alzheimer.
Meer schade, meer ongelukken
Binnen die groep met cognitieve achteruitgang zag het team een duidelijk patroon: hoe groter de schade aan de witte stof, hoe groter de kans op onveilig rijgedrag en ongelukken. Vooral schade achterin de hersenen, een gebied dat belangrijk is voor zicht en beweging, bleek risicovol. “Deelnemers met schade in dit hersengebied hadden meer kans op gevaarlijke rijmomenten en auto-ongelukken”, verduidelijkt Phuah. “Dat maakt dit gebied extra interessant.”
Bloeddrukmedicijnen
Het team kwam er bovendien achter dat bloeddrukmedicatie een beschermend effect heeft. Ouderen die medicijnen slikten tegen hoge bloeddruk en dan vooral zogeheten ACE-remmers, gingen zich een stuk minder te buiten aan risicovol rijgedrag, zelfs als op hun hersenscans al duidelijke schade te zien was. “Dit effect zagen we los van de vraag of de bloeddrukwaarden perfect waren”, zegt Phuah. “Dat suggereert dat deze medicijnen direct bijdragen aan het behoud van hersengezondheid naarmate we ouder worden.”
Neuroloog Nada El Husseini, die niet betrokken was bij de studie, is erg enthousiast over dit verrassende resultaat. “Dat mensen met ACE-remmers beter blijven functioneren ondanks duidelijke hersenschade vraagt om vervolgonderzoek”, zegt ze. “Het roept ook de vraag op of we bij rijproblemen vaker cognitieve screening en hersenscans moeten overwegen.”
Klein signaal, grote impact
Black boxes in auto’s zouden kunnen helpen om ouderen met een verhoogd risico op hersenschade vroegtijdig te signaleren. Niet om ze direct van de weg te halen, maar om ze ondersteuning te kunnen bieden met als doel om het verlies van zelfstandigheid zo lang mogelijk uit te stellen.
Dat belang wordt onderstreept door mantelzorger Pam Duncan. Bij haar man Larry, die in 2023 de diagnose Alzheimer kreeg, waren rijproblemen een van de eerste tekenen van zijn cognitieve achteruitgang. “In bekende straten ging het prima”, vertelt ze. “Maar op nieuwe plekken, waar hij snel beslissingen moest nemen, raakte hij zichtbaar gespannen.” Achteraf ziet ze het als een belangrijk signaal. “Negeer die veranderingen niet”, besluit Duncan. “Je kunt goed leven met dementie, maar het begint allemaal met alert zijn en in durven grijpen als het nodig is.”
