Een kleine cichlide uit het Tanganyikameer bouwt zijn nest niet alleen op instinct, maar gebruikt daarbij ook lessen uit het verleden.
Waarschijnlijk denk je bij het woord ‘nest’ meteen aan een vogel. Echter zijn er ook veel andere dieren die een nest bouwen, waaronder zelfs vissen. En dat is best opvallend: onder water een nest bouwen met ‘enkel’ vinnetjes is niet makkelijk. Toch blijkt de cichlide Lamprologus ocellatus daar verrassend goed in te zijn.
Deze kleine baarsachtige leeft in het Tanganyikameer in Afrika en gebruikt lege slakkenhuizen als woning. Zo’n schelp wordt niet zomaar in gebruik genomen. Eerst zet de vis de schelp met veel moeite heel precies in het zand, met de punt naar beneden en de opening omhoog. Daarna bedekt hij bijna de hele schelp met zand, zodat alleen de ingang zichtbaar blijft. Pas dan is het nest klaar voor gebruik.
Dat riep bij onderzoekers een interessante vraag op: hoe weet zo’n vis eigenlijk hoe het nest eruit moet zien? Weet de vis dat van nature, of moet de vis dat eerst leren? Een team van het Max Planck Institute for Biological Intelligence zocht dat uit. Het onderzoek is te vinden in Current Biology.
Practice makes perfect
De onderzoekers werkten met 3D-geprinte schelpen en filmden het bouwproces stap voor stap. Daaruit bleek dat de vis zijn nest opbouwt in een vaste volgorde. Eerst graaft hij met zijn mond en lichaam een kuiltje in het zand. Daarna pakt hij de schelp met zijn mond vast en draait die met de klok mee, waardoor de schelp steeds een stukje verder de kuil in komt.
Als de schelp ver genoeg in het zand zit gooit de vis er vervolgens nog wat zand overheen, zodat ook de bovenkant bedekt is. Het resultaat: een schelp waarvan alleen de opening zichtbaar is. Een ervaren dier doet daar gemiddeld ongeveer drie uur over.
Om te testen of dit gedrag aangeboren is lieten de onderzoekers een groep vissen opgroeien zonder schelpen in de tank. Die dieren hadden dus nooit kunnen oefenen. Toch begonnen ook zij als volwassen vis meteen met typisch nestbouwgedrag toen ze voor het eerst een schelp kregen. Dat laat zien dat de basis van het gedrag inderdaad aangeboren is.
Leestip: De Baai van San Francisco blijkt extreem gevaarlijk te zijn voor grijze walvissen
De onervaren vissen waren in het begin nogal onhandig. Ze deden veel langer over het bouwen van een goed nest en hadden gemiddeld zo’n twaalf uur nodig. Ze wisten dus wel wat ze moesten doen, maar nog niet hoe ze dat het beste konden aanpakken.
Daar kwam echter verandering in. Toen dezelfde vissen later nog twee keer een poging mochten wagen werden ze duidelijk beter. Zo waren ze tijdens de laatste sessie binnen vier en een half uur klaar. Opvallend genoeg bleken de geleerde lessen ook lang te blijven hangen: zelfs na een jaar zonder schelpen konden de vissen nog steeds heel vaardig een nest bouwen.
Zeldzame schelpen
De onderzoekers ontdekten nog iets belangrijks. De vis volgt niet zomaar een vast programma van begin tot eind. Tijdens het bouwen houdt de vis steeds in de gaten wat er nog moet gebeuren. Dat bleek uit proeven waarbij de onderzoekers ingrepen in het proces. Soms vulden ze de gegraven kuil weer met zand. In andere gevallen zetten ze de schelp juist alvast in de goede stand. De vissen pasten hun gedrag daar echter op aan. Ze begonnen opnieuw als dat nodig was of sloegen juist een stap over als dat kon.
Ook bij onverwachte problemen bleek de vis flexibel. De onderzoekers gaven de dieren namelijk schelpen die gespiegeld waren. Zulke linksdraaiende schelpen komen in de natuur bijna niet voor. Toch leerden de vissen snel om hun gewone aanpak te veranderen. In plaats van de schelp met de klok mee te draaien, deden ze dat nu tegen de klok in.
In de vissenhersenen zagen de onderzoekers iets interessants. Tijdens het bouwen waren hersengebieden actief die lijken op delen van het zoogdierbrein die betrokken zijn bij leren en geheugen, zoals de hippocampus. Dat laat zien dat de vis dus niet puur handelt vanuit instinct, maar zich ook dingen probeert te herinneren.
Daarmee laat het onderzoek zien dat het vermogen om te leren en te onthouden blijkbaar heel belangrijk is in de natuur. Teamlid Swantje Grätsch zegt : “Lange tijd werd gedacht dat nestbouwgedrag volledig aangeboren was. Echter is de realiteit een stuk ingewikkelder. Veel onderzoeken hebben al laten zien dat het vermogen om daarnaast ook te kunnen leren en onthouden ook heel belangrijk is. We beginnen pas net te begrijpen hoe complex het doelgerichte gedrag en de bijhorende denkprocessen zijn.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Niet alleen visserij, ook toerisme beïnvloedt waar rifhaaien voorkomen en Honderd miljoen jaar geleden werd in de diepe oceaan een evolutionaire lont aangestoken, met grote gevolgen voor de inktvissen . Of lees dit artikel: Hoop voor de bedreigde kleintandzaagvis: jonge dieren groeien weer succesvol op in Florida .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
