Een enorme massa ijs en gesteente die van een bergwand stort, een rivier die binnen korte tijd wordt geblokkeerd en vervolgens een metershoge vloedgolf. Dat lijkt op basis van de eerste informatie de keten van gebeurtenissen achter de ramp die woensdag 26 augustus het grensgebied van Nepal en Tibet trof. Maar één cruciale vraag is nog niet beantwoord: waar kwam al dat water vandaan?
De ramp begon hoog in de Himalaya. Satellietbeelden die door geomorfoloog Dan Shugar van de University of Calgary zijn geanalyseerd, laten volgens The Guardian en Reuters zien dat het onderste deel van een gletsjer op ongeveer 5200 meter hoogte afbrak. Een stuk van naar schatting 0,2 vierkante kilometer stortte daarna ongeveer 1200 meter naar beneden. Daarbij werden ijs, rotsblokken en sediment meegesleurd.
Op de satellietbeelden leek ook te zien dat er in de 24 uur voorafgaand aan de ramp een grote hoeveelheid sneeuw was gesmolten, vertelt Shugar. “Sommige gletsjers in het dal waren gisteren nog bedekt met sneeuw en vandaag zijn ze grotendeels kaal ijs. Dus met andere woorden (en ik heb nog geen gegevens van weerstations gezien), het was waarschijnlijk warm.”
Aanvankelijk werd gedacht dat een aardbeving de instorting had veroorzaakt. De Amerikaanse geologische dienst USGS kwam daar echter op terug. De beving met een kracht van 5,2 kwam van de instorting zelf, gevolgd door de beweging van enorme hoeveelheden puin.
9 meter in een half uur
Wat daarna gebeurde, wordt langzaam duidelijker. Volgens onder meer het Nepalese Department of Hydrology and Meteorology kwam de ijs- en rotslawine terecht in de Lhende Khola, een zijrivier van de Bhote Koshi, het bovenste gedeelte van de Trishuli-rivier. Het materiaal lijkt de rivier tijdelijk te hebben afgedamd. Achter die natuurlijke dam kon water zich ophopen, waarna de blokkade bezweek en het water samen met enorme hoeveelheden sediment stroomafwaarts schoot.
“De Lhende Khola is in veertien maanden tijd twee keer overstroomd. Deze keer werd de overstroming veroorzaakt door een lawine van ijs en rotsen afkomstig van een gletsjer aan de Nepalese kant. De lawine blokkeerde de rivier en veroorzaakte een plotselinge vloedgolf stroomafwaarts”, aldus Saswata Sanyal, specialist in rampenrisicobeheer, in The Guardian.
De omvang daarvan was uitzonderlijk. Bij Galchhi steeg de Trishuli volgens hydrologische metingen in ongeveer een half uur negen meter. Verder stroomafwaarts, bij Malekhu, werd een stijging van zeven meter geregistreerd. Opvallend genoeg was er voorafgaand aan de ramp geen zware regenval in het getroffen gebied.
Hoe kon zo’n grote vloedgolf ontstaan?
Daarom tasten wetenschappers ook nog in het duister over hoe er zo’n grote vloedgolf kon ontstaan. De instorting van een gletsjer brengt uiteraard ijs mee en kan water verplaatsen, maar het lijkt onvoldoende om de enorme stroom water te verklaren.
Glacioloog Andrew Mackintosh van Monash University benadrukt dat een instorting van deze omvang een cascade op gang kan brengen waarbij water en sediment zich vermengen en de stroom steeds groter wordt. Tegelijkertijd heeft een internationale groep gletsjeronderzoekers gewaarschuwd dat de gletsjerinstorting waarschijnlijk niet de enige oorzaak van de stortvloed was.
Een mogelijkheid die nu wordt onderzocht, is dus dat de lawine een tijdelijke dam en daarmee een kortstondig meer vormde. Het Nepalese hydrologische instituut zegt op satellietbeelden aanwijzingen voor zo’n ijs- en puindam te zien. Nog niet definitief vastgesteld is hoeveel water zich daarachter verzamelde en of daarnaast een bestaand gletsjermeer betrokken was. Dat kan volgens onderzoekers pas na verdere analyse van satellietbeelden, hydrologische gegevens en veldonderzoek worden vastgesteld.
De rol van klimaatverandering
Wetenschappers kunnen op dit moment niet stellen dat klimaatverandering deze specifieke instorting heeft veroorzaakt. De achtergrond is echter moeilijk te negeren. Opwarming zorgt voor het terugtrekken en dunner worden van gletsjers, meer smeltwater en veranderingen in sneeuwbedekking en vries-dooicycli. Daarnaast ontdooit permafrost: permanent bevroren ondergrond die in steile hooggebergten als een soort cement tussen gesteente kan fungeren. Als die verzwakt, kunnen bergwanden instabieler worden.
De veranderingen in de Himalaya gaan bovendien snel. De Verenigde Naties meldden in 2023 dat de bergen van Nepal in iets meer dan 30 jaar tijd bijna een derde van hun ijs hebben verloren als gevolg van de opwarming van de aarde. Een onderzoek dat datzelfde jaar werd gepubliceerd, wees uit dat de gletsjers in de Hindu Kush-regio tussen 2011 en 2020 65 procent sneller verdwenen dan een decennium eerder.
Daarmee is de ramp een voorbeeld van een breder probleem: een opwarmend hooggebergte kan een keten van nieuwe risico’s creëren. Maar welke schakels woensdag precies samenkwamen en vooral hoe de instorting zo’n uitzonderlijke hoeveelheid water in beweging kon brengen, is nog onderwerp van onderzoek.
Wil je niets van Scientias missen? Volg Scientias op Google Discover dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
