Maak je lijstjes? Plan je alles het liefst zelf omdat het anders misgaat? Dan ben je misschien wel een controlfreak. Psycholoog Eva de Hullu van de Open Universiteit laat in deze aflevering van Universiteit van Nederland zien waarom we zo graag grip willen houden op alles wat om ons heen gebeurt. Onder de video staat een gesprek met Eva over dingen die de video niet haalden en veel meer…
We spreken Eva telefonisch terwijl ze zelf nog op vakantie is. Daarmee is de afspraak ongepland en ad-hoc en direct een interessant experiment rond het thema ‘controle’.
Normaal maken we vanuit Scientias een afspraak met een interviewkandidaat, plannen een dag en een tijd en bereiden ons voor. Voor de gesprekken met wetenschappers uit de video’s van Universiteit van Nederland gaat dit meestal via de hoofdredacteur Krijn Soeteman en in dit geval dus ook. Alleen omdat Eva op vakantie is en de eerst mogelijke afspraak anders pas over een paar weken kan vallen, besluiten ze dan maar direct even te bellen. Eva is onvoorbereid en Krijn heeft slechts een halve video gezien.
Gemiste controle
Door het gesprek heen blijkt dat bij beide gesprekspartners een stukje controle mist. Het blijkt ook heel goed te zijn om dit gemis aan controle te benoemen en dat is eigenlijk bijna de belangrijkste regel voor controlfreaks hun stresslevel te doen laten zakken. Benoem het.
Een stuk gemiste controle vanuit Scientias is dat we dus de video niet goed bekeken hebben, de vragen en opmerkingen onder de video nog niet doorgenomen hebben én we nog geen mailwisseling hebben gehad over de verwachtingen van het interview, zoadat de interviewkandidaat ook een stukje extra kan uitdiepen wat bijvoorbeeld de video niet haalde. Zo zaten we ongecontroleerd een gesprek te voeren wat direct een goed voorbeeld werd.
Eva zegt dat ze blij is dat het verhaal in de video in nog geen 13 minuten paste en dat ze hoopt dat duidelijk is dat ‘eigenlijk iedereen een control freak’ is.
“Daar zit een theorie achter en daar doe ik onderzoek naar. Die zwaardere theoretische kant komt niet in de video naar voren, maar ik hoop wel dat die toch door het verhaal heen schijnt”, zegt ze.
Ze benadrukt dat je dan al snel uren verder bent, of ‘250 pagina’s’, want ze schreef er ook een boek over.
Eva de Hullu: “Wat verstoort controle? Bij mij is dat bijvoorbeeld als iets de eenheid in mijn beeld verstoort. Dat had ik verteld in het gesprek voordat we de video opnamen en vervolgens zette het team expres een blauwe emmer voor mijn neus. Ik ergerde me daar heel erg aan en haperde daardoor terwijl ik iets aan het uitleggen was. Vervolgens hebben ze dat weer heel leuk in de video verwerkt.”
Scientias: Wat veroorzaakt dat dan, zo’n emmer in beeld in jouw geval?
EdH: “Controle betekent dat je voortdurend probeert je ervaring zo te maken als je wilt dat die is. Als er iets niet klopt, als er iets anders is dan je wilt of verwacht, dan is dat error. Daar moet je dan iets mee. ”
We bespreken van welke ‘errors’ we allebei last hebben. Krijn, die het interview voor Scientias afneemt, kan niet tegen reclames tussen video’s waardoor hij dan toch maar betaalt voor YouTube. Mensen die zich niet ergeren aan reclame hebben niet dezelfde error. Misschien is voor hen de reclame een goed moment om een kopje thee te zetten.
EdH: “Eigenlijk zit het zo: controle betekent dat je streeft naar een bepaalde ervaring. Zo doen wij deze vakantie een huttentocht en dan wil je geen regen, want dan is alles nat. Maar ja, dan regent het toch. En dan? Dan herstel je de controle door je verwachtingen bij te stellen. Als het niet de héle tijd regent, dan is het ook nog goed te doen. Controle betekent ook dat je kan accepteren wat je niet veranderen kunt. ”
“Veel mensen zien controle als iets negatiefs, maar eigenlijk hebben we als mens de hele tijd controle of proberen tenminste controle te hebben. We richten ons leven zo in dat we de ervaring hebben die we willen hebben. Dat is een heel natuurlijk proces. Het is zo natuurlijk dat je het niet eens doorhebt.”
“Controle merk je vooral op, op het moment dat je het verliest. Wat ik net zei over de huttentocht en regen: ik was de hele tijd naar de weersvoorspellingen aan het kijken en had een extra regenbroek gekocht voor mijn zoon. Zo probeer je alles zo goed mogelijk voor te bereiden, terwijl je heel goed weet dat je het weer niet in de hand hebt. Als het regent, lijkt het van tevoren heel vreselijk, terwijl alles op den duur toch weer droog wordt.”
Intussen tikt Krijn op een mechanisch toetsenbord en dat maakt best veel herrie. Eva raakt hierdoor afgeleid en dat merkt hij. Op een bepaald moment benoemt Krijn het, want ‘normaal zou hij een laptop hebben gebruikt die niet zoveel herrie maakt’. Hij biedt aan een andere computer te pakken, maar juist door het te benoemen wordt het probleem voor Eva ook kleiner.
EdH: “Doordat je het benoemt, kun je het een plaats geven in plaats van het krampachtig proberen te ontkennen of bij te sturen. Als je iemand anders probeert bij te sturen, dan gedraag je je juist als een controlfreak. ”
“Ruimte maken voor het onvoorspelbare is een belangrijke boodschap uit de video. We beperken mensen heel vaak in hun eigen controle door heel veel voor ze te bepalen. Als je dan vraagt aan iemand wat deze persoon belangrijk vindt, dan kun je veel makkelijker iemand toch een goede ervaring geven. Stel je baas is een micromanager, dan kun je vragen wat die dan zo belangrijk vindt aan het project. Als je dat weet, dan kun je iemand veel makkelijker geruststellen, want je weet wat diegene probeert onder controle te houden.”
S: Hoe zit dat dan met grote groepen? Controle is dus al zo complex bij een-op-een-relaties…
EdH: “Iedereen in een groep probeert op z’n eigen manier controle te houden. Voor de een is dat met alle winden meewaaien, als er maar iets gebeurt, en voor de ander kan dat een heel specifieke wens zijn. Dan moet er bijvoorbeeld naar het strand gegaan worden in plaats van het zwembad.”
“Zo’n conflict kun je mooi uitbeelden met het spel touwtrekken, waarbij je een knoop in een lang touw over een streep moet zien te krijgen.. Als je er allebei aan trekt komt het touw strak te staan. Maar als je ongeveer even sterk bent, dan blijft de knoop op dezelfde plek. Dan kan in een groep ook gebeuren als je een beslissing wilt nemen over wat je gaat doen vandaag. Er gebeurt dan een tijd niks. Geen strand, geen zwembad. En je ziet aan het touwtrekken dat het ook nog eens heel veel energie kost om zo hard te blijven trekken. Maar ja, beide uitersten wilden controle hebben over hetzelfde terrein. De een wil niet verliezen en de ander wil de winst niet afstaan.”
“Bij grote groepen heb je dat ook. Je hebt mensen die het niet zoveel uitmaakt en mensen die dus heel erg graag alleen maar naar het strand of zwembad willen. Of misschien wel iets heel anders. In een groep krijg je controle als je met elkaar praat over wat je wilt en wat je belangrijk vindt. ”
Omdat dit dus eigenlijk een ongecontroleerd gesprek is zonder duidelijke vraag of richting hervinden we de controle door ervaringen te delen. Dat werkt verrassend goed. Dat maakt het ook een dankbaar onderwerp om over te praten en je kunt uren doorgaan want iedereen heeft de ervaring van controle of het verliezen daarvan.
Een interessante manier om controle te behouden is je heel goed voorbereiden. Daardoor kun je de controle juist kwijtraken, juist omdat je dan al weet welke richting het verhaal op moet gaan en daardoor onverwachte kansen mist.
Eva zegt dat dit gesprek ook een element van controle in zich heeft, want je weet al vrij snel of iets goed is of niet. Aan het eind blijkt dat we al een uur aan de telefoon zitten en dat we natuurlijk veel te veel interessante informatie hebben uitgewisseld.
“We denken vaak dat we ons gedrag controleren, maar we controleren onze ervaring”, zegt Eva. “Die acties, of je gedrag, daar zit heel veel ruimte in. Die hoeven niet op een bepaalde manier te zijn. Als je weet hoe je iets wil hebben, dan zorg je er met je acties voor dat het linksom of rechtsom goedkomt. Dat is de enige manier waarop controle kan werken.”
Ze sluit af met een voor vrijwel iedereen die in Nederland woont bekend voorbeeld, met leren fietsen:
“Als iemand je vertelt hoe je moet fietsen door te vertellen wat je moet doen, dan lukt je dat niet. Als je daarentegen ervaart hoe het voelt om te fietsen, om vooruit te komen zonder om te vallen, dan vindt je lijf een manier om dat voor elkaar te krijgen. Je hebt niet de acties van het fietsen zelf onder controle, maar je percepties. Een misvatting over controle is dat je denkt dat je je handelingen controleert, maar je controleert juist je ervaring. Als je iemand wil laten fietsen, dan moet je iemand de ervaring geven hoe het voelt om rechtdoor te gaan op een fiets en dat lukt niet door alleen te zeggen dat je eerst je linker- en dan je rechtervoet naar beneden moet duwen.”
