Het ketodieet, oftewel niet of nauwelijks koolhydraten eten, staat de laatste jaren in de belangstelling, omdat het mogelijk tumoren zou ‘uithongeren’ en zo zou helpen bij het afremmen van kanker. Een nieuwe studie zet daar vraagtekens bij.
Het ketogene dieet zou volgens eerdere studies vooral bescherming bieden tegen darmkanker. Maar het onderzoek van MIT, dat deze week in Nature verscheen, laat zien dat het verhaal een stuk ingewikkelder is. Bij muizen met een erfelijke aanleg voor darmkanker leidde een extreem ketogeen dieet juist tot meer tumoren in de dunne darm.
De onderzoekers benadrukken dan ook dat de effecten van een ketodieet sterk verschillen. “Ketogene diëten hebben heel verschillende effecten op verschillende weefsels, zelfs binnen het maag-darmkanaal”, legt MIT-onderzoeker Omer Yilmaz uit. “Wat gunstig is voor het ene deel van de darm, kan schadelijk zijn voor een ander deel.”
Alleen onderzocht bij genetisch kwetsbare muizen
Het is belangrijk om de resultaten niet te veralgemeniseren. De studie werd uitgevoerd bij muizen met een erfelijke aandoening die de kans op darmtumoren sterk vergroot. Het is dus zeker níét aangetoond dat een ketogeen dieet bij gezonde mensen kanker veroorzaakt.
Daar komt nog iets bij: het gebruikte ketogene dieet is nauwelijks te vergelijken met hoe mensen een ketodieet volgen. Ongeveer 80 procent van de calorieën was afkomstig uit reuzel, een standaard knaagdierdieet in onderzoek, maar geen voedingspatroon dat lijkt op een menselijk ketodieet met bijvoorbeeld avocado’s, noten, olijfolie of vette vis. Of verschillende soorten vetten ook verschillende effecten hebben op het ontstaan van tumoren, is nog volledig onbekend.
Bij een ketogeen dieet is 70 tot 80 procent van de calorieën afkomstig uit vet, 5 tot 10 procent uit koolhydraten en 10 tot 20 procent uit eiwit. Door de sterke beperking van koolhydraten schakelt het lichaam over van glucose- naar vetverbranding, iets dat ketose wordt genoemd. Het dieet bestaat vaak uit voedingsmiddelen als avocado, olijfolie, noten, zaden, eieren, vlees, vis, volvette zuivel en groene groenten, terwijl brood, pasta, rijst, aardappelen en suiker grotendeels worden vermeden. Dat verschilt duidelijk van het muizenexperiment, waarin ongeveer 80 procent van de calorieën afkomstig was uit reuzel en niet uit een gevarieerde mix van vetrijke producten.
Meer tumoren in de dunne darm
De MIT-onderzoekers verdeelden de muizen over drie diëten: een standaarddieet, een ketogeen dieet en een calorierijk vet dieet dat obesitas veroorzaakt. Opvallend genoeg ontwikkelden de muizen met het ketogene dieet meer tumoren in de dunne darm dan de controlegroep. Hoewel de dieren niet zwaarlijvig werden, was het aantal tumoren vergelijkbaar met, en soms zelfs hoger dan, dat van de muizen die het obesitasdieet volgden.
Aanvankelijk dachten de onderzoekers dat ketonen, zoals β-hydroxybutyraat (BHB), hiervoor verantwoordelijk waren. Dat lag voor de hand, omdat een eerdere Nature-studie uit 2022 concludeerde dat BHB de ontwikkeling van tumoren in de dikke darm remt. Maar dat was nu niet het geval. “Gezien alle aandacht voor BHB als mogelijk gezonde stof verwachtten we dat dit molecuul de drijvende kracht was”, zegt Yilmaz. “In plaats daarvan zagen we dat de ketonen eigenlijk slechts omstanders zijn. Het zijn de darmstamcellen die reageren op de grote hoeveelheid voedingsvet.”
Leestip: Is ketodieet nieuw wapen tegen kanker? Alleen als deze dodelijke bijwerking wordt geneutraliseerd
Uit vervolgexperimenten bleek dat de tumorgroei werd aangedreven door de manier waarop darmstamcellen voedingsvet verbranden. Die vetverbranding activeert zogenoemde PPAR-eiwitten, waardoor stamcellen sneller gaan delen.
Meer stamcellen hebben overigens niet alleen nadelen. “Als de dunne darm beschadigd raakt, kan hij zich hierdoor beter herstellen”, legt de onderzoeker uit. “Maar de keerzijde is dat actievere stamcellen ook de kans vergroten dat uiteindelijk tumoren ontstaan.”
Tegengesteld effect in de dikke darm
Misschien wel de opvallendste uitkomst is dat hetzelfde dieet in een ander deel van de darm juist het tegenovergestelde deed.
In de dikke darm remde het ketogene dieet opnieuw de vorming van tumoren, net als in de eerdere studie. Ook hier concludeerden de onderzoekers echter dat niet de ketonlichamen, maar veranderingen in de vetstofwisseling waarschijnlijk verantwoordelijk zijn voor dat beschermende effect.
Waarom een identiek dieet zulke tegengestelde effecten heeft in twee aangrenzende delen van het darmkanaal, is nu een van de belangrijkste vragen voor vervolgonderzoek.
Kleine menselijke component
De studie bestond grotendeels uit dierexperimenten, maar er was ook een kleine menselijke analyse. De onderzoekers keken opnieuw naar het bloedserum van 289 patiënten met darmadenomen en darmcarcinomen. Deze analyse ondersteunt enkele biologische bevindingen uit de muizenstudie, maar levert geen direct bewijs dat een ketogeen dieet bij mensen hetzelfde effect heeft.
De resultaten hebben volgens de onderzoekers nog een praktische consequentie. Omdat zowel de schadelijke effecten in de dunne darm als de beschermende effecten in de dikke darm lijken voort te komen uit de verwerking van voedingsvetten en niet uit ketonen is er geen reden om te denken dat commerciële ketonsupplementen of BHB-drankjes dezelfde risico’s of voordelen hebben.
Veel vervolgvragen
De studie onderstreept vooral dat voedingspatronen veel complexere effecten kunnen hebben dan je denkt. Hetzelfde dieet kan verschillende organen op totaal verschillende manieren beïnvloeden.
Een belangrijke open vraag is nu dus vooral of het type vet uitmaakt. Het onderzochte dieet bestond vrijwel volledig uit reuzel. Of een ketogeen voedingspatroon met overwegend onverzadigde vetten, zoals olijfolie, noten of avocado, dezelfde biologische effecten zou hebben, moet worden uitgezocht.
Voorlopig levert het onderzoek daarom vooral een waarschuwing op tegen al te simpele conclusies over de gezondheidseffecten van een ketogeen dieet.
De auteurs vermelden dat senior auteur Omer Yilmaz als consultant werkzaam is voor Nestlé en financiële belangen heeft in Ava Lifesciences, Jumble Therapeutics en AI Proteins. De overige auteurs melden geen belangen die direct relevant zijn voor deze studie.
Kanttekening
Bij het Nature-artikel verscheen ook een News & Views-commentaar. Een van de auteurs daarvan, Evan Lien, was echter tevens peer reviewer van de studie. Dat is binnen Nature toegestaan, maar betekent wel dat hij niet als volledig onafhankelijke commentator kan worden beschouwd.
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
