Het stookseizoen is begonnen en dat ruik je als je ’s avonds buiten loopt. Geen enkele bron in Nederland stoot meer fijnstof uit dan houtkachels en open haarden. En vorige maand lieten onderzoekers zien dat vuile lucht de kans op een ernstige infectie met een longbacterie vergroot.
In Nederlandse huiskamers staan naar schatting een miljoen kachels en haarden. Samen zijn ze goed voor 24 procent van al het fijnstof dat het land uitstoot. Dat is meer dan het hele wegverkeer. In 1990 was het nog een tiende. Aan de kachels ligt dat niet: hun uitstoot daalde ook, maar die van verkeer en industrie daalde veel sneller.
Wat zit er in houtrook?
Een kachel verbrandt hout nooit volledig. De resten verlaten de schoorsteen als een mix van gassen en zwevende deeltjes.
Die deeltjes, waaronder roet, heten samen fijnstof. Houtrook bevat vooral de kleinste soort: 95 procent meet minder dan 2,5 duizendste millimeter. Een mensenhaar is zo’n dertig keer dikker. Dat formaat is het probleem, want zulke kleine deeltjes raken tot diep in de longen.
In de rook zit ook koolmonoxide, plus een familie van stoffen die opduikt waar iets slecht verbrandt: in een sigaret, in een aangebrande pan, en ja, in een haard. Ze staan bekend als kankerverwekkend. De bekendste heet benzo(a)pyreen. Bijna twee derde van wat Nederland daarvan de lucht in blaast, is afkomstig van particulieren die hout stoken.
Hoeveel merk je daarvan in je eigen straat?
Wat een schoorsteen uitstoot, is nog niet wat jij inademt. Op straat mengt de rook zich met vervuiling van verkeer, landbouw en industrie, en met wat de wind uit het buitenland aanvoert.
Daardoor is het aandeel van houtstook in de lucht kleiner dan in de uitstoot. Over een heel jaar bekeken gaat het volgens het RIVM om iets meer dan 5 procent van het fijnstof, in steden om iets meer dan 8 procent. Houtrook uit de buurlanden is daarin niet meegeteld.
Alleen stookt bijna niemand in juli. De kachel brandt vooral in de koude maanden en dan aan het eind van de dag. Op zo’n winteravond kan ongeveer 30 procent van het fijnstof in de lucht uit houtrook bestaan. Zonder wind of bij mist blijft die rook bovendien tussen de huizen hangen.
Wat doet de rook met je lichaam?
Over fijnstof in het algemeen bestaat weinig twijfel: de Wereldgezondheidsorganisatie rekent het tot de oorzaken van ziekte en vroegtijdig overlijden.
Voor houtrook specifiek is er Nederlands onderzoek van het RIVM, TNO, de GGD Amsterdam en de Universiteit Utrecht, gepubliceerd in 2022. Bewoners op vier plaatsen hielden dagelijks hun klachten bij. Hing er meer houtrook in de buurt, dan waren ze vaker kortademig, zelfs als ze stilzaten, en grepen ze vaker naar hun luchtwegmedicijnen. Een duidelijk effect op de longfunctie vonden de onderzoekers niet. In buitenlandse studies duikt houtrook op bij uiteenlopende aandoeningen.
Sinds vorige maand staan ook infecties op die lijst, al gaat het daar om luchtvervuiling in het algemeen en niet om houtrook alleen. In het vakblad Nature Microbiology analyseerden onderzoekers meer dan 59.000 ernstige infecties met de pneumokok in Zuid-Afrika. Veel mensen dragen die bacterie zonder klachten mee in neus en keel. Raakt ze dieper in het lichaam, dan kan ze een longontsteking, bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking veroorzaken. In weken met meer fijnstof in de lucht liep het aantal ziektegevallen op.
Wie al een longziekte zoals astma of een hart- of vaatziekte heeft, heeft snelelr last van vuile lucht. Hetzelfde geldt voor kinderen en ouderen. Ook in de Zuid-Afrikaanse studie liepen jonge kinderen en ouderen het meeste risico bij veel luchtvervuiling.
Wat we nog niet weten
Dat fijnstof schaadt, staat vast. Welk deel van die schade op rekening van houtrook komt, is een stuk onzekerder. Sommige studies vinden een verband, andere niet. De grootste hindernis: niemand weet precies hoeveel houtrook iemand op een dag binnenkrijgt.
Bovendien is de boosdoener zelden één buurman. De rook in een straat is volgens het RIVM de optelsom van alle schoorstenen in de omtrek.
Wie zelf stookt, kan wel iets doen: droog hout en een moderne kachel geven minder rook. Schoon wordt die er wel niet van.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

