Het heelal dijt sneller uit dan het zou mogen: “Geen voor de hand liggende oplossing”

Het heelal dijt sneller uit dan het volgens metingen van het vroege heelal zou mogen en sterrenkundigen weten niet waarom. Een recente studie in Nature Astronomy zoekt de verklaring in magnetische velden van vlak na de oerknal. Maar zelfs als die theorie bevestigd wordt, is het vraagstuk nog altijd niet opgelost, zegt Henk Hoekstra, hoogleraar aan de Sterrewacht Leiden.

Dat het heelal uitdijt, weten we al lang. Sterrenstelsels bewegen van elkaar weg en hoe verder ze staan, hoe sneller die relatieve beweging. De vraag is hoe snel deze uitdijing is. Die snelheid heet de Hubble-constante en wordt op twee manieren bepaald.

De eerste manier is door ze rechtstreeks te meten. Sterrenkundigen meten hoe ver sterrenstelsels in onze kosmische achtertuin staan en hoe snel ze zich van ons wegbewegen.

De tweede manier is eigenlijk een omweg. Onderzoekers kijken naar het oudste licht in het heelal, de nagloed van de oerknal, die zo’n 380.000 jaar na het begin werd uitgezonden. Uit de patronen in dat licht berekenen ze met een model hoe snel het heelal vandaag zou moeten uitdijen.

Klein verschil, groot probleem

De rechtstreekse metingen komen uit op 73 kilometer per seconde per megaparsec. Een megaparsec is ruim 3 miljoen lichtjaar. Een sterrenstelsel op die afstand beweegt zich dus met 73 kilometer per seconde van ons weg, en een stelsel dat 2 keer zo ver staat 2 keer zo snel. De berekening vanuit het vroege heelal geeft een ander getal, namelijk 67,5 kilometer per seconde.

“Het verschil is best klein”, zegt Hoekstra, “zeker vergeleken met 50 jaar geleden, toen de discussie ging over waardes van 50 en 100.”

Toch is het een probleem, omdat beide metingen de voorbije decennia heel nauwkeurig zijn geworden. De onzekerheid is bij de ene ongeveer 1 en bij de andere 0,5. De 2 uitkomsten liggen daardoor veel te ver uit elkaar om toeval te zijn.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Meetfout of nieuwe natuurkunde

Er zijn 2 mogelijkheden: een van de metingen klopt niet, of het model waarmee sterrenkundigen het heelal beschrijven is onvolledig.
Een meetfout valt niet uit te sluiten. “Dat kan altijd”, zegt Hoekstra. “Beide kampen besteden veel tijd aan het onderzoeken van elkaars resultaten en proberen de bezwaren te weerleggen. Tot op heden is het niet duidelijk of het ergens misgaat.”

Als de metingen kloppen, zit de fout in het model. Dan heeft iets de uitdijing onderweg veranderd, of zag het heelal er in het begin anders uit dan we tot nu toe dachten.

Magnetische velden

De studie, die in december vorig jaar werd gepubliceerd, kiest voor dat laatste. Volgens de onderzoekers waren er vlak na de oerknal al magnetische velden. Die zouden het hete oergas klonteriger hebben gemaakt, waardoor de eerste atomen iets vroeger ontstonden dan het model aanneemt. Reken je daarmee, dan schuift de voorspelde snelheid op naar de gemeten waarde.

“Dat is zeker een interessant idee”, zegt Hoekstra. Zelf heeft hij geen favoriete verklaring, “omdat er geen voor de hand liggende oplossing ligt”. Hij volgt ook ideeën over een wisselwerking tussen donkere materie en donkere energie, de 2 onzichtbare ingrediënten die samen het grootste deel van het heelal vormen. “Dat probeert een groter probleem te combineren.”

Wat Euclid kan doen

De Europese ruimtetelescoop Euclid brengt sinds 2023 miljarden sterrenstelsels in kaart. Daarmee kunnen sterrenkundigen volgen hoe de uitdijing in de loop van de tijd verliep en dus testen of er onderweg iets veranderde.

Euclid meet ook hoe materie over het heelal verdeeld is. Die verdeling hangt af van de uitdijsnelheid. “Als die resultaten overeenkomen met de metingen in het nabije heelal, dan ligt het probleem bij de begincondities”, zegt Hoekstra. De eerste data zijn daar nog niet nauwkeurig genoeg voor. “Ik verwacht dat de tweede release, in 2029, meer zal opleveren.”

Een omwenteling hoeft het niet te worden. “Als het inderdaad magnetische velden zijn, dan verandert er niet zo veel”, zegt Hoekstra. “Het was al een open vraag waar die velden vandaan komen. Het begrip daarvan wordt dan wel belangrijker.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Geen foutje van Hubble: James Webb bevestigt decennialang mysterie over uitdijing van het universum en Webb’s nieuwe metingen van de uitdijing van het universum suggereren dat het ‘probleem van de hubbleconstante’ mogelijk nooit heeft bestaan. Of lees dit artikel: Een vreemde gebeurtenis in de LUX-ZEPLIN-detector: is dit dan toch een spoor van donkere materie?.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

Categorieën:

Bronmateriaal

"Hints of primordial magnetic fields at recombination and implications for the Hubble tension" -
Afbeelding bovenaan dit artikel: Henk Hoekstra / Unsplash

Fout gevonden?

Voor jou geselecteerd