Nieuw onderzoek onthult dat mensen en primaten niet de enigen zijn die middels gebaren kunnen communiceren; olifanten doen het ook.
Dat schrijven onderzoekers in het blad Royal Society Open Science. Ze baseren zich op experimenten met zeventien Afrikaanse savanne-olifanten die in Zimbabwe in semi-gevangeschap worden gehouden. De olifanten kregen twee schalen te zien; op de ene schaal lagen zes appels. De andere schaal was leeg. Vervolgens pakte één van de onderzoekers een appel en gaf deze aan de olifant – dit werd twee keer herhaald. Vervolgens ging de onderzoeker tussen de lege schaal en de schaal waarop nog drie appels lagen, staan om te observeren of de olifant een poging deed middels gebaren te communiceren dat hij ook de andere drie appels graag wilde hebben. Wanneer de olifant dat wist te communiceren, kreeg deze de schaal met appels, wanneer de olifant niets communiceerde, kreeg hij de lege schaal en wanneer er sprake was van een halfslachtige communicatie kreeg de olifant één appel aangeboden. Nadat de olifanten dit experiment een keer hadden doorlopen en er vertrouwd mee waren, herhaalden de onderzoekers het nog drie keer.
Resultaten
In totaal zagen de onderzoekers de olifanten tijdens de experimenten 313 gebaren maken. Meer dan de helft van die gebaren waren gericht op de onderzoeker die tussen de twee schalen in stond en op de schaal met appels. Geen enkel gebaar was gericht op de lege schaal. “Het suggereert dat dit laatste voor hen niet van belang was,” zo schrijven de onderzoekers. “Deze bevindingen ondersteunen de conclusie dat hun communicatieve pogingen gericht waren op het verkrijgen van de appels. Met andere woorden: ze waren doelgericht.” Dat wordt verder onderschreven door het feit dat de olifanten geen enkel gebaar maakten wanneer de onderzoeker niet aanwezig was.
Creatief met gebaren
Niet alle olifanten gebaarden even effectief. Sommige olifanten wisten de onderzoeker in eerste instantie niet duidelijk te maken dat ze appels wilden. Maar die olifanten gingen niet bij de pakken neer zitten, zo schrijven de onderzoekers. Want wanneer ze hun doel niet bereikten, pasten ze hun gebaren aan en introduceerden tal van nieuwe gebaren om alsnog die appels te bemachtigen. Het wijst er volgens de onderzoekers op dat “olifanten (…) de effectiviteit van hun eerdere communicatieve pogingen meenemen als ze opnieuw gaan gebaren”. Wanneer het olifanten wel lukte om de onderzoeker duidelijk te maken dat ze appels wilden, werden er geen nieuwe gebaren geïntroduceerd; de olifanten herhaalden in daaropvolgende experimenten gewoon de gebaren die eerder ook in een lekker maaltje hadden geresulteerd. “Dat suggereert dat ze begrijpen dat voorgaande gebaren succesvol waren en ze deze daarom herhalen,” aldus de onderzoekers.
Conclusie
De studie laat volgens de wetenschappers zien dat olifanten in staat zijn om middels gebaren hun “cognitieve doelen aan een specifiek publiek te communiceren.” Dat blijkt volgens hen onder meer uit het feit dat ze hun gebaren op een publiek (de onderzoeker) richten, doorgaan met gebaren tot ze hun doel hebben bereikt en gebaren waarmee het doel niet kan worden bereikt, aanpassen of vervangen door nieuwe gebaren, om alsnog de slurf op de gewenste uitkomst (appels) te kunnen leggen.
Andere soorten
Olifanten zijn – buiten mensen om – zeker niet de eerste organismen waarvan wordt aangetoond dat ze doelgericht kunnen gebaren. Eerder onderzoek heeft al aangetoond dat mensapen bijvoorbeeld ook tal van gebaren kunnen gebruiken om iets duidelijk te maken. En ook van sommige vogelsoorten en een vissoort is eerder aangetoond dat ze doelgericht kunnen gebaren. De olifant onderscheidt zich volgens de onderzoekers echter van vogels en vissen doordat deze een groot repertoire aan gebaren inzet om zijn doel te bereiken. Zo identificeerden de onderzoekers tijdens hun experimenten wel 38 verschillende gebaren – oftewel manieren waarop een olifant duidelijk kan maken dat hij zin heeft in een appel. Het staat haaks op wat we eerder bij andere gebarende niet-primaten hebben gezien; zij blijken vaak slechts één of twee heel specifieke gebaren te gebruiken, die ook nog eens gericht zijn op heel specifieke doelen. Als het om doelgericht gebaren gaat, lijkt de olifant zich dan ook meer te kunnen meten met primaten, die eveneens heel veel gebaren gebruiken. En die gebaren – net als olifanten – ook aanpassen of uitbreiden als deze niet effectief genoeg zijn.
Complex leven
Dat apen en olifanten gebaren op een vergelijkbare manier inzetten om zich verstaanbaar te maken, denken de onderzoekers wel te kunnen verklaren. Ze wijzen erop dat zowel olifanten als primaten in complexe, aan verandering onderhevige groepen leven, een groot cognitief vermogen hebben en uiteenlopende en langdurige relaties met soortgenoten aangaan. En in zo’n situatie kunnen primaten en olifanten “profiteren van een groot, flexibel communicatiesysteem waarin ze diverse soorten gebaren op een doelgerichte manier inzetten om uiteenlopende gedragsmatige en sociale doelen over te brengen,” aldus de onderzoekers.
De ontdekking dat olifanten in staat zijn tot doelgericht gebaren, is – als het aan de onderzoekers ligt – slechts een opmaat naar meer. Zo pleiten ze in hun studie voor vervolgonderzoek waarin moet worden uitgezocht of in het wild levende olifanten doelgericht gebaren met soortgenoten. Ook willen ze graag meer onderzoek zien naar “het repertoire, de betekenissen en het flexibele gebruik van die gebaren in verschillende contexten en voor verschillende doelen”. Wordt ongetwijfeld vervolgd.
