De evolutie is in principe een genetische aangelegenheid, maar onderzoekers menen dat er in deze tijd vooral sprake is van een culturele evolutie, die – logischerwijs – veel sneller gaat dan de genetische variant.
De wetenschappers van de University of Maine stellen dat de mens middenin een grote evolutionaire verschuiving zit, maar dan een die niet door genen, maar door cultuur wordt aangedreven. “De menselijke evolutie lijkt een versnelling hoger te gaan”, zegt hoofdonderzoeker Timothy Waring in het persbericht. “Als we nuttige vaardigheden of technologieën van elkaar leren, erven we culturele praktijken. Op basis van het bewijsmateriaal zien we dat cultuur problemen veel sneller oplost dan genetische evolutie. Dat wijst erop dat onze soort midden in een grote evolutionaire overgang zit.”
Brillen en keizersneden
Culturele praktijken, van landbouwmethoden tot wetboeken, verspreiden en veranderen vele malen sneller dan genen. Daardoor kunnen menselijke groepen zich razendsnel aanpassen aan een nieuwe omgeving en nieuwe problemen tackelen op manieren die biologie alleen niet kan. Volgens de onderzoekers gaat deze overgang ver terug in de tijd, versnelt ze nu en kan ze onze soort nog duizenden jaren definiëren.
In de moderne wereld passen culturele systemen zich zo snel aan dat ze genetische aanpassing vaak voor zijn. Denk aan brillen en chirurgie die zichtproblemen corrigeren die vroeger aan natuurlijke selectie werden overgelaten. Of aan keizersneden en vruchtbaarheidsbehandelingen die overleven en voortplanten mogelijk maken, terwijl vrouwen vroeger overleden of geen kinderen kregen. Zulke culturele oplossingen verkleinen de rol van genetische aanpassing en vergroten onze afhankelijkheid van culturele systemen als ziekenhuizen, scholen en overheden.
Waring verwoordt het prikkelend: “Vraag jezelf dit af: wat telt meer voor jouw persoonlijke leven, de genen waarmee je wordt geboren of het land waarin je leeft?” Volgens hem wordt welzijn “steeds minder bepaald door je persoonlijke biologie en steeds meer door de culturele systemen die je omringen, zoals je gemeenschap, je land, de technologie die je tot je beschikking hebt. En het belang van cultuur groeit op de lange termijn, omdat cultuur adaptieve oplossingen sneller opstapelt.”
Van individu naar groep
Die verschuiving heeft nog een andere kant: cultuur is gedeeld, dus culturele aanpassing levert vaak groepsoplossingen op. Op basis van gegevens uit antropologie, biologie en geschiedenis stellen de onderzoekers dat culturele aanpassing op groepsniveau menselijke samenlevingen al duizenden jaren vormt, van de verspreiding van de landbouw tot de opkomst van moderne staten. En vandaag de dag komen verbeteringen in gezondheid en levensverwachting vooral voort uit collectieve systemen als de geneeskunde en ziekenhuizen en hygiëne en onderwijs, niet uit individuele intelligentie of genetische verandering.
Als mensen steeds meer op culturele aanpassing gaan leunen, evolueren we tegelijk naar meer groepsgerichtheid en groepsafhankelijkheid, een verschuiving in wat het betekent om een individu te zijn. In de evolutiegeschiedenis zijn vaker “grote overgangen” geweest die het begrip individu herschreven, zoals de stap van eencellig naar meercellig of sociale insecten die ultra-coöperatieve kolonies vormen. Lange tijd was men sceptisch of zo’n overgang ook bij mensen speelt. De onderzoekers denken van wel: omdat cultuur per definitie gedeeld is, reorganiseert de verschuiving naar culturele adaptatie ook de individuele eenheid richting de groep.
“Culturele organisatie maakt groepen coöperatiever en effectiever. En grotere, capabelere groepen passen zich sneller aan”, zegt Waring. “Het is een wederzijds versterkend systeem, en de data suggereren dat het versnelt.” In de verre toekomst, stellen de auteurs, zouden onze nakomelingen weleens minder genetisch evoluerende individuen kunnen zijn en meer maatschappelijke ‘superorganismen’ die vooral via culturele verandering evolueren.
Positieve verandering
De onderzoekers benadrukken dat hun theorie toetsbaar is. Ze schetsen een systeem om te meten hoe snel de overgang verloopt, bouwen wiskundige en computermodellen en willen een langlopend dataproject starten. Tegelijk waarschuwen ze voor het idee dat culturele evolutie gelijkstaat aan vooruitgang of onvermijdelijkheid. “We suggereren niet dat sommige samenlevingen, zoals die met meer rijkdom of betere technologie, moreel ‘beter’ zijn dan andere”, zegt Wood. “Evolutie kan zowel goede oplossingen als brute uitkomsten opleveren. Wij denken dat dit onze hele soort kan helpen de meest brute kanten te vermijden.”
Waring gaat ervan uit dat culturele evolutie vooral leidt tot positieve sociale verandering. “Als culturele evolutie de overhand blijft houden, kan onze lotsbestemming als individu en de toekomst van onze soort steeds meer afhangen van de kracht en het aanpassingsvermogen van onze samenlevingen.” In dat geval wordt de volgende fase van de menselijke evolutie misschien niet opgeschreven in DNA, maar in de gedeelde verhalen, systemen en instituties die we samen maken.
