Niemand heeft graag griep, maar voor de meeste mensen blijft de ziekte beperkt tot een paar dagen met koorts in bed. Dat is voor ouderen wel anders: voor hen kan het levensgevaarlijk zijn. Wetenschappers hebben nu ontdekt waarom leeftijd zo bepalend is bij ernstige griep.
De onderzoekers van onder meer de China Agricultural University, de University of Nottingham en de University of Edinburgh stellen dat oudere mensen veel hogere hoeveelheden van het eiwit apolipoproteïne D (ApoD) produceren. Dit is een zogeheten glycosylerend eiwit, oftewel een glycoproteïne, dat normaal gesproken een positieve rol speelt bij vetstofwisseling en ontstekingsprocessen. Glycosylering is een biochemisch proces waarbij suikermoleculen aan eiwitten of vetten worden gekoppeld. Dit verandert hun structuur en functie. Het is cruciaal voor celcommunicatie, herkenning door het immuunsysteem en stabiliteit van eiwitten. Zonder glycosylering zouden veel processen in je lichaam, zoals afweer en energiehuishouding, niet goed werken. Maar in de longen van oudere patiënten maakt ApoD in combinatie met het influenzavirus juist van alles kapot.
ApoD loopt in de weg
De onderzoekers ontdekten dat een verhoogde ApoD-productie bij ouderen leidt tot ernstige weefselschade tijdens een griepinfectie. Het eiwit onderdrukt namelijk de antivirale reactie van type I-interferonen. Dit zijn cruciale boodschapperstoffen van ons immuunsysteem. Daardoor krijgen virussen de kans zich ongebreideld te vermenigvuldigen en worden de longen extra beschadigd. “Veroudering is een van de belangrijkste risicofactoren voor sterfte door influenza. Bovendien vergrijst de wereldbevolking in een tempo dat we nog nooit eerder in de menselijke geschiedenis hebben meegemaakt. Dat stelt de gezondheidszorg en de economie voor grote uitdagingen. Het is daarom heel belangrijk dat we begrijpen waarom oudere patiënten vaak zo ernstig ziek worden van een griepinfectie”, zegt onderzoeker Kin-Chow Chang van de University of Nottingham.
Muizen, menselijk weefsel en mitochondriën
De onderzoekers kwamen tot hun conclusies door menselijk longweefsel van oudere donoren onder de loep te nemen. Ook bestudeerden ze ouder wordende muizen in het lab. Zo konden ze het precieze mechanisme hierachter blootleggen. Ze ontdekten dat ApoD de afbraak van mitochondriën stimuleert, een proces dat mitofagie wordt genoemd.
Mitochondriën zijn de energiefabriekjes van onze cellen en spelen daarnaast een sleutelrol bij het activeren van beschermende interferonen (eiwitten met antivirale eigenschappen). Wanneer die structuren massaal worden afgebroken, verliest het immuunsysteem zijn kracht. Dit alles resulteert in een veel grotere virusproductie en kolossale schade aan het longweefsel.
Aanknopingspunt voor nieuwe behandelingen
De ontdekking van de rol van het eiwit ApoD is volgens de onderzoekers een belangrijke stap in de ontwikkeling van nieuwe behandelmethodes. Als artsen erin slagen dit eiwit te blokkeren of af te remmen, zijn senioren veel beter beschermd tegen de ernstige gevolgen van griep, is het idee. “Er is nu een reële kans om de ernst van griep bij ouderen te verlichten door ApoD aan te pakken”, stelt Chang.
Griep veroorzaakt wereldwijd jaarlijks honderdduizenden doden en ouderen zijn verreweg het kwetsbaarst. Vaccinatie helpt, maar biedt geen volledige bescherming, zeker niet bij mensen die een verzwakt immuunsysteem hebben. Het gericht uitschakelen van een schadelijk eiwit als ApoD zou dan ook een enorme vooruitgang betekenen in de strijd tegen de jaarlijkse griepgolf.
De onderzoekers benadrukken dat vervolgstudies nodig zijn om veilige en effectieve behandelingen te ontwikkelen. Toch is hun ontdekking veelbelovend: het laat zien dat veranderingen in het lichaam die veroorzaakt worden door ouderdom soms gericht kunnen worden aangepakt.
Feiten en cijfers over griep bij ouderen in Nederland
Volgens het RIVM leidt griep jaarlijks tot gemiddeld 400.000 tot 700.000 ziektegevallen in Nederland. Het aantal sterfgevallen varieert sterk per jaar, afhankelijk van hoe heftig het griepseizoen verloopt en welke virusvarianten circuleren. In een ‘normaal’ seizoen overlijden gemiddeld 2700 mensen aan de gevolgen van griep. Tijdens een zwaar seizoen kan dit oplopen tot meer dan 9000 sterfgevallen, zoals in 2017/2018.
Van de griepdoden is ruim 80 procent 65 jaar of ouder. Vaccinatie tegen influenza verkleint het risico op ernstige ziekte en overlijden flink. Jaarlijks krijgen zo’n 6 miljoen Nederlanders een uitnodiging voor de griepprik, met name ouderen en mensen met een chronische aandoening.
