Zoveel sporten dat het een verslaving wordt: veel mensen kunnen zich daar weinig bij voorstellen. Toch komt het vaker voor dan je denkt. Een nieuwe overzichtsstudie verklaart hoe lichaamsbeweging kan uitgroeien tot een dwangmatige bezigheid.
Eerst: wat is een sportverslaving precies? Het valt in de categorie gedragsverslaving. Anders dan bij alcohol of drugs raken mensen afhankelijk van een activiteit, niet van een stofje. Zo is dat bijvoorbeeld ook bij gokken: het belonende dopamineshot komt van de bezigheid zelf en dus niet van verslavende middelen.
Bij een bewegingsverslaving ervaren mensen een sterke drang om te sporten en kunnen ze psychische klachten ontwikkelen als ze niet kunnen trainen. Daarbij zijn twee kenmerken essentieel: afhankelijkheid en dwangmatig gedrag. Afhankelijkheid betekent dat lichaam of geest de activiteit nodig heeft om normaal te functioneren. Dwang verwijst naar een overweldigende behoefte om te blijven sporten.
Volgens onderzoeker Zsolt Demetrovics zit daarin ook het onderscheid met een gezonde sportmentaliteit. “Het belangrijkste verschil is of sporten een keuze is of iets waartoe iemand zich gedwongen voelt.” Hij benadrukt dat passie, discipline en intensieve trainingsschema’s op zichzelf positief zijn, maar dat het soms kan doorslaan.
Niet altijd het sporten zelf
Er zijn twee vormen van bewegingsverslaving. Ten eerste vormt het sporten zelf de bron van de verslavende beloning. Maar er is ook een secundaire vorm. Mensen gaan dan dwangmatig sporten omdat ze een eetstoornis of verstoord lichaamsbeeld hebben.
“De onderliggende oorzaken zijn vaak complexer dan het sporten zelf”, zegt Demetrovics. Sociale druk rond uiterlijk en prestaties speelt volgens hem een belangrijke rol, net als psychische problemen zoals angst en depressie. “In veel gevallen hangt overmatig sporten samen met diepere problemen, zoals eetstoornissen of ander dwangmatig gedrag.”
Leestip: Sporten vermindert angst en verbetert je humeur: zo werkt dat
Waarom bestaat er nog geen officiële diagnose?
Hoewel bewegingsverslaving al meer dan vijftig jaar wordt onderzocht, ontbreekt de aandoening nog altijd in belangrijke psychiatrische handboeken. Dat komt onder meer doordat er meer dan dertig verschillende meetinstrumenten worden gebruikt en er geen overeenstemming bestaat over welke methode het meest betrouwbaar is.
Dat zorgt voor overschatting. “Het heeft geleid tot opgeblazen schattingen en de neiging om normale, gezonde lichaamsbeweging te pathologiseren”, aldus de onderzoeker. Sommige studies suggereren dat tot 42 procent van bepaalde sportende groepen risico loopt op bewegingsverslaving. Volgens de auteurs zijn die percentages waarschijnlijk te hoog, omdat ze grotendeels zijn gebaseerd op zelfrapportage waarmee een fanatieke sporter niet goed is te onderscheiden van iemand met een echte verslaving.
Ook onderzoeker Attila Szabo waarschuwt voor die verwarring. “Vragenlijsten kunnen een mogelijk risico aanwijzen, maar ze kunnen bewegingsverslaving niet diagnosticeren.” Volgens hem worden gemotiveerde sporters daardoor soms onterecht als verslaafd aangemerkt. “Toegewijd zijn aan sport is niet hetzelfde als een verslaving.”
Leestip: Is heel fanatiek sporten wel zo gezond? 35-plussers moeten een beetje oppassen
Van gezonde gewoonte naar dwang
Een bewegingsverslaving begint vaak onschuldig. Mensen gaan sporten om gezonder te worden. Vervolgens wordt sporten steeds vaker gebruikt om met stress of emotionele problemen om te gaan. Uiteindelijk verandert het in een verplichting die het dagelijks leven gaat beheersen.
Szabo noemt verschillende waarschuwingssignalen. “Doorgaan ondanks pijn of blessures, angst of schuldgevoelens als je een training mist en het consequent voorrang geven aan trainen boven rust, relaties of verantwoordelijkheden zijn signalen dat sporten verandert van iets plezierigs in iets dwangmatigs.”
Maar hoe ontstaat zo’n sportverslaving? Er kan een ingrijpende gebeurtenis aan ten grondslag liggen, zoals een relatiebreuk of baanverlies. Biologische modellen wijzen erop dat tijdens het sporten endocannabinoïden vrijkomen, lichaamseigen stoffen die pijn verminderen en een gevoel van euforie veroorzaken. Een andere theorie stelt dat regelmatige lichaamsbeweging het basisactiviteitsniveau van het zenuwstelsel verlaagt, waardoor mensen steeds meer moeten trainen om zich normaal en alert te voelen.
Balans boven alles
De gevolgen kunnen groot zijn. Mensen met een bewegingsverslaving trainen soms door ondanks ernstige blessures en verwaarlozen familie, vrienden of werk. Dat kan leiden tot sociaal isolement en een lagere kwaliteit van leven.
De belangrijkste boodschap is vooralsnog dat mensen vooral verstandig moeten blijven sporten. “Ons advies is niet dat mensen minder moeten bewegen, maar ze moeten wel slimmer sporten door rustdagen in te bouwen, hun welzijn centraal te stellen in plaats van uiterlijk of prestaties en hulp te zoeken zodra sporten meer als een verplichting voelt dan als een keuze”, zegt Szabo. “In een cultuur waarin steeds harder trainen wordt aangemoedigd, is meer niet altijd beter. Gezond blijven betekent ook weten wanneer je gas moet terugnemen.”
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
