Gokken is al zo oud als de mensheid, klinkt het weleens. Nou zo oud is het ook weer niet, maar het gebeurt al wel een stuk langer dan gedacht. Inheemse Amerikaanse jager-verzamelaars pakten er meer dan 12.000 jaar geleden al een dobbelsteen bij.
Tot nu toe werd gedacht dat de oudste dobbelstenen zo’n 5000 tot 5500 jaar oud zijn en uit Mesopotamië kwamen (wat nu Irak is), maar dat is dus niet zo. Al duizenden jaren daarvoor waren er Amerikanen op de Great Plains in het westen van de VS die een gokje waagden.
Kop of munt
Maar vergeet even de klassieke kubusvormige dobbelsteen. De vroegste exemplaren waren een soort binaire schijven: kleine, zorgvuldig bewerkte stukjes bot. Ze waren plat of licht afgerond, vaak ovaal of rechthoekig en ontworpen om in de hand te passen.
De twee zijden van deze objecten verschilden duidelijk van elkaar, bijvoorbeeld door markeringen, kleur of afwerking. Net als bij kop of munt leverde een worp twee mogelijke uitkomsten op. De mensen in die tijd gooiden meerdere van deze dobbelstenen tegelijk, waarbij de score werd bepaald door hoeveel stenen met een bepaalde kant boven eindigden. “Het zijn eenvoudige, elegante dingen”, zegt hoofdonderzoeker Robert Madden van de Colorado State University. “Maar ze zijn ook heel doelgericht. Dit zijn geen toevallige restproducten van botbewerking. Ze zijn gemaakt om willekeurige uitkomsten te genereren.”
Bewijs al jaren in musea
Het onderzoek van Madden laat daarmee zien dat kansspelen en gokken al sinds het einde van de laatste ijstijd een vaste plek hebben in de inheemse Amerikaanse cultuur. En wat deze studie extra bijzonder maakt, is niet alleen de leeftijd van de vondsten, maar ook de methode. In plaats van te vertrouwen op subjectieve interpretaties ontwikkelde Madden een systematische test om dobbelstenen te herkennen: een checklist van meetbare kenmerken. Die test is gebaseerd op een analyse van 293 historische sets dobbelstenen. Vervolgens is deze methode toegepast op bestaande archeologische collecties. Artefacten die eerder vaag als ‘spelstukken’ waren bestempeld of simpelweg waren genegeerd, zijn opnieuw bekeken.
En wat bleek: het bewijs lag er al decennialang. “In de meeste gevallen waren deze objecten al opgegraven en gepubliceerd”, zegt Madden. “Wat ontbrak, was een duidelijke standaard om te herkennen waar we eigenlijk naar keken.” Met de nieuwe aanpak identificeerde hij meer dan zeshonderd dobbelstenen uit uiteenlopende periodes van de Noord-Amerikaanse prehistorie, van het Laat-Pleistoceen tot ver na het eerste Europese contact.
Voorloper van statistiek
De implicaties reiken verder dan alleen spel. Historici zien dobbelen als een van de vroegste manieren waarop mensen met toeval omgingen, een voorloper van kansberekening en statistiek. Tot nu toe werd aangenomen dat dit pas zo’n 5500 jaar geleden ontstond in de complexe samenlevingen van de Oude Wereld. Deze studie schuift die oorsprong duizenden jaren terug en verplaatst die naar een heel ander deel van de wereld.
Volgens Madden gaat het niet om formele wiskunde, maar om iets fundamentelers: het bewust creëren en gebruiken van willekeur binnen regelsystemen. “Deze mensen deden geen kansrekening zoals wij die kennen”, zegt hij. “Maar ze werkten wel degelijk met herhaalbare, op regels gebaseerde vormen van toeval en ze maakten gebruik van kanspatronen.” Daarnaast laat het onderzoek zien hoe wijdverspreid en duurzaam deze traditie was. Dobbelstenen zijn gevonden op 57 vindplaatsen in 12 staten, verspreid over duizenden jaren en verschillende culturen.
Volgens Madden waren kansspelen dan ook veel meer dan vermaak. “Kansspelen creëerden neutrale, door regels bepaalde ruimtes”, legt hij uit. “Ze maakten contact tussen groepen mogelijk, faciliteerden handel en informatie-uitwisseling, hielpen bij het vormen van allianties en boden een manier om met onzekerheid om te gaan.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Met deze dobbelsteen werd in de Middeleeuwen vals gespeeld en Filmpje onthult hoe je 25.000 dobbelstenen kunt ordenen. Of lees dit artikel: Groot onderzoek bewijst: legalisering online gokken leidt tot explosieve groei gokverslaafden.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
