In het zuiden van Siberië leefde tot minstens 27.000 jaar geleden een rundersoort die de wetenschap nog niet kende. Onderzoekers ontdekten het dier via oud DNA uit botsplinters die te klein waren om met het blote oog te herkennen. Het was verwant aan de jak, maar ging honderdduizenden jaren lang zijn eigen weg.
De botjes komen onder meer uit de Denisovagrot, in het Altajgebergte in Centraal-Azië. Aan de buitenkant viel er weinig aan af te lezen. Het waren fragmenten zonder de kenmerken waaraan je normaal een diersoort herkent.
Dus keken onderzoekers van het Centrum voor Paleogenetica in Stockholm naar het erfelijk materiaal dat in het bot bewaard was gebleven. Samen met collega’s uit Californië en Wenen brachten ze van 20 dieren de volledige genetische code in kaart. De oudste en de jongste liggen 200.000 jaar uit elkaar. Toen ze die code naast die van andere runderen legden, paste ze bij geen enkele bekende soort.
Geneticus Hans Lenstra van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht twijfelt niet aan die conclusie. “Gezien de reputatie van de onderzoekers geloof ik hen zonder meer.”
Verre neef van de jak
Het dier stond het dichtst bij de jak. Dat langharige rund leeft vandaag in het wild alleen nog hoog op het Tibetaans Plateau. De Siberische soort zat een heel eind noordelijker.
De twee waren al lang uit elkaar gegroeid. De splitsing begon volgens de onderzoekers ongeveer 400.000 jaar geleden. Zo’n 250.000 jaar geleden waren de twee lijnen volledig gescheiden.
Dat de onderzoekers de volledige genetische code uitlazen, maakt die schatting betrouwbaarder. Uit oude botten komt vaak alleen een klein stukje DNA dat via de moeder wordt doorgegeven. De volledige code kan “een veel betere inschatting geven van de daadwerkelijke splitsingstijd”, zegt Mirte Bosse, universitair hoofddocent aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ze geeft ook een completer beeld van kruisingen met verwante soorten in het verleden.
Dat begin valt samen met een uitgesproken warme periode. Mogelijk raakten groepen dieren toen van elkaar afgesneden, waarna ze elk een andere kant op evolueerden. Hoofdauteur Alexandre Gilardet legt in een persbericht de link met beren: de bruine beer en de ijsbeer gingen volgens schattingen rond dezelfde tijd uit elkaar.
Opvallend is dat de soort haar leefgebied deelde met de steppewisent en de oeros, de wilde voorouder van onze koe. Toch vonden de onderzoekers nauwelijks sporen van kruisingen.
Dat is opmerkelijk, want verwante runderachtigen zoals jak, wisent, bizon en gewone koe kunnen onderling nakomelingen krijgen. “Dat wordt meestal door de mens geregeld, maar het kan ook spontaan gebeuren”, zegt Lenstra. Alleen de vrouwelijke nakomelingen zijn dan doorgaans vruchtbaar.
Opnieuw de Denisovagrot
De vindplaats is niet aan haar eerste verrassing toe. In 2010 kwam in dezelfde grot de Denisovamens aan het licht, een uitgestorven verwant van de moderne mens. Ook die werd ontdekt via DNA, uit één enkel fossiel.
“Dit is een opmerkelijke ontdekking van een grote uitgestorven soort op basis van kleine botjes zonder herkenbare kenmerken”, zegt hoogleraar Love Dalén, die het onderzoek leidde, in het persbericht. Volgens hem was de Altajregio mogelijk een toevluchtsoord waar veel soorten de ijstijden doorkwamen.
Leestip: Dit is de eerste gevonden schedel van de mysterieuze denisovamens
Klap in een warme periode
Omdat de botten zo’n lange periode beslaan, konden de onderzoekers de soort door meerdere ijstijden heen volgen. Dat is zeldzaam in onderzoek naar oud DNA.
Rond 120.000 jaar geleden, in een warme periode tussen twee ijstijden, gebeurde er iets. De dieren die er tot dan toe leefden, maakten plaats voor een andere groep van dezelfde soort. Daarbij ging genetische variatie verloren.
De onderzoekers vermoeden dat de opwarming een dier dat gebouwd was om kou te overleven zwaar trof.
Lenstra vindt dat aannemelijk. Klimaatverandering kan een populatie zo sterk doen krimpen dat een groot deel van de genetische variatie verdwijnt. “Het ligt voor de hand dat populaties zich geleidelijk aan een veranderende omgeving aanpassen, maar we weten niet in detail hoe dat gebeurt.”
Nog geen naam
Een officiële naam heeft het dier nog niet. DNA alleen volstaat niet om een nieuwe soort formeel te beschrijven.
Of het om een volwaardige soort gaat, is ook niet vanzelfsprekend. Een splitsing van die ouderdom ligt bij zoogdieren volgens Bosse “meestal in de range van ondersoortniveau, een paar honderdduizend jaar”. Al hangt dat af van de diergroep waar je naar kijkt.
Uit de regio zijn eerder al jakachtige resten beschreven. De onderzoekers willen nu nagaan of die van hetzelfde dier afkomstig zijn.
Ook het einde van dit verhaal blijft onduidelijk. Het jongste bot in de studie is ongeveer 27.000 jaar oud. Wanneer de soort daarna verdween en waardoor, is niet bekend.
Voor Lenstra blijven er nog vragen genoeg. “Hoe zagen ze eruit? Was er competitie met naburige soorten?” Ook welke plek het dier in zijn omgeving innam, is niet bekend.

