Een onopvallend stukje kalksteen uit Heerlen blijkt een eeuwenoud bordspel te zijn. Met behulp van kunstmatige intelligentie wisten onderzoekers zelfs te achterhalen hoe het gespeeld werd en dat kun jij nu ook doen.
In de kelders van musea liggen soms schatten waar niemand naar omkijkt. Dat geldt ook voor een bescheiden stukje bewerkte kalksteen van nog geen 21 bij 15 centimeter dat al tientallen jaren in de collectie lag van wat tegenwoordig het Romeins Museum in Heerlen heet. Tot archeoloog Walter Crist er in 2020 naar keek en dacht: dit zou weleens een spel kunnen zijn.
Nog nooit eerder gezien
Crist, een specialist in oude bordspellen, had al veel historische speelpatronen gezien. Maar het ontwerp op deze steen, een rechthoek met vier diagonale lijnen en één horizontale streep, kwam hij niet eerder tegen. Het steentje werd ooit opgegraven in Heerlen, waar in de Romeinse tijd de nederzetting Coriovallum lag. Naar schatting is het ergens tussen de 1500 en 1700 jaar geleden gemaakt.
Onder de microscoop vielen een aantal details op. Op bepaalde plekken was de steen duidelijk afgesleten. Het leek wel alsof dit plaatsen waren waar je een speelstuk zou verschuiven.
Het Heerlense restauratieatelier Restaura maakte vervolgens 3D-scans. Die lieten zien dat sommige groeven op de steen net iets dieper waren dan andere. Blijkbaar waren bepaalde routes op het bord veel populairder dan andere.
Kunstmatige intelligentie als spelpartner
Maar hoe speel je een spel waarvan niemand de regels kent? Het team, dat afkomstig was van Nederlandse, Belgische en Australische instellingen, schakelde een AI-systeem in dat speciaal is ontwikkeld voor het analyseren van bordspellen. Met Ludii, een platform van de Universiteit Maastricht, lieten ze twee digitale spelers talloze potjes tegen elkaar spelen op een virtuele versie van de steen. Ze probeerden zo systematisch spelregels uit die bekend zijn van andere oude Europese bordspellen.
Door te kijken welke spelregels slijtagepatronen opleverden die het beste overeenkwamen met de echte steen, konden ze afleiden wat er waarschijnlijk op werd gespeeld. Het was een zogeheten blokkeringsspel, waarbij het erom draait je tegenstander vast te zetten zodat die geen kant meer op kan.
Die conclusie is om meerdere redenen interessant. Blokkeringsspellen waren tot nu toe pas bekend vanaf de middeleeuwen. Als de Heerlense steen inderdaad zo’n type spel is (en de slijtagepatronen wijzen daar sterk op) dan werd dit genre al veel eerder beoefend dan gedacht. De bevindingen zijn gepubliceerd in het wetenschappelijke vakblad Antiquity.
Deze werkwijze zou bij toekomstige opgravingen van pas kunnen komen. Over de hele wereld liggen namelijk stenen en tegels met ingekerfde patronen waarvan we niet weten wat ze voorstellen.
Zelf spelen
Wie benieuwd is hoe het voelt om als een Romein te spelen: de onderzoekers hebben de gereconstrueerde spelregels vrijgegeven. Het spel is vrij simpel. Eén speler is de ‘jager’ met vier pionnen, de ander is de ‘prooi’ met twee pionnen. De jager probeert de prooi klem te zetten in zo min mogelijk beurten. Daarna wissel je van rol, en wie het snelst de ander weet te blokkeren, wint. Het enige wat je nodig hebt is het speelbord, zes pionnen (of knopen, muntjes, wat je maar hebt) en een tegenstander.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Onoplosbare ‘sudoku’ uit achttiende eeuw opgelost met quantumtrucjes en Wetenschappers stuiten op nieuwe tegenstander voor schaakspelers: luchtvervuiling. Of lees dit artikel: Dit is hoe een instrument spelen je brein jong houdt.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
