De Romeinse elite kon er geen genoeg van krijgen. Volgens verhalen hield Julius Caesar een voorraad in de staatskas en keizer Nero bezat naar verluidt de laatste stengel. En toen… verdween het ineens. Maak kennis met silphium: een plant die ooit goud waard was, maar nu tot de grootste botanische mysteries uit de geschiedenis behoort.
Silphium groeide in wat nu Libië is en was in de Grieks-Romeinse wereld een absolute alleskunner. De plant werd gebruikt als geneesmiddel, smaakmaker, parfum en zelfs als middel om vee gezonder te maken. Maar het meest opvallende gebruik? Anticonceptie en abortus.
De kracht zat vooral in het hars, dat uit de wortels en stengels werd gewonnen. Deze substantie, door de Romeinen laser of laserpicium genoemd, werd zorgvuldig geconserveerd en verhandeld over grote afstanden. De beste kwaliteit hars kwam uit de wortel, uit de stengel werd nog een inferieure variant gehaald.
Opvallend: silphium was zo belangrijk dat het zelfs op munten stond. Dat zegt alles over de economische waarde. De Grieken oogstten de plant overigens niet eens zelf. Het waren lokale Libische stammen, die de plant leverden en die als enigen precies wisten hoe je hem moest behandelen.
Voedsel en medicijn
In de oudheid liep de grens tussen voedsel en medicijn volledig door elkaar. Silphium werd vaak simpelweg toegevoegd aan gerechten, zoals linzenpap. Volgens de toenmalige medische theorieën was het een winderig hapje: het zou blokkades in het lichaam opheffen en mogelijk ook zwangerschap voorkomen.
De arts Soranus van Efeze beschreef in zijn werk hoe sterke kruiden, waaronder silphium, gemengd konden worden met wijn of voedsel als orale anticonceptie. Bijwerkingen waren er wel. Misselijkheid en maagklachten waren eerder regel dan uitzondering.
Daarnaast bestonden er ook meer directe methoden. Soranus beschreef bijvoorbeeld middelen die op de baarmoederhals werden aangebracht, variërend van honing en hars tot wol en zelfs loodverbindingen. Sommige werkten mogelijk als barrière, andere als zaaddodend middel.
Maar er is een belangrijke kanttekening: de meeste teksten zijn geschreven door mannen. Kennis over zwangerschap en anticonceptie werd waarschijnlijk vooral mondeling door vrouwen doorgegeven en is grotendeels verloren gegaan. We weten eigenlijk niet eens zeker of silphium zulke bijzondere krachten had. De plant is er immers niet meer om het uit te testen.
Alleen in het wild
Wat silphium zo kwetsbaar maakte, was dat het niet te cultiveren leek. De plant groeide alleen in het wild, waardoor de voorraad per definitie beperkt was. Combineer dat met de enorme vraag en je snapt dat de plant snel kon uitsterven.
Er zijn aanwijzingen dat lokale spanningen ontstonden over de controle en waarde van de plant. Sommige bronnen melden zelfs sabotage, bijvoorbeeld dat boeren hun vee op silphiumvelden lieten grazen met desastreuze gevolgen. Ook klimaatverandering speelde waarschijnlijk een rol. De noordkust van Afrika werd droger en veranderde langzaam in woestijn. Tegen de eerste eeuw na Christus geloofden de Romeinen al dat silphium was uitgestorven, al kan het lokaal nog enkele eeuwen hebben overleefd.
Tot op de dag van vandaag zoeken wetenschappers naar een moderne tegenhanger. In 2021 werd in Turkije een nieuw soort reuzenvenkel ontdekt (Ferula drudeana), die opvallend veel lijkt op oude afbeeldingen van silphium. Misschien zijn ooit zaden vanuit Libië daar terechtgekomen. Maar zonder harde archeologische bewijzen blijft het speculatie.
Ironisch genoeg dreigt nu een soortgelijk probleem: moderne verwanten van silphium worden opnieuw overmatig geoogst, dit keer vanwege onbewezen claims over de afrodiserende werking. De geschiedenis lijkt zich dus te herhalen.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook De Romeinen kapten Europa kaal, maar de natuur gaf niet op en Maakten de oude Romeinen echt zulke smerige wijn? Nee, sterker nog, we gebruiken nog steeds dezelfde technieken. Of lees dit artikel: Dit is waarom het beton van de oude Romeinen zo sterk was (en we kunnen er nu nog van leren).
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
