Plastic dat stevig en waterafstotend is, maar toch binnen een jaar grotendeels afbreekt in de natuur. Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn. Toch maakt een Noord-Amerikaanse bijensoort precies zo’n materiaal. En dat kan een belangrijke inspiratiebron zijn voor de ontwikkeling van biologisch afbreekbare kunststoffen.
Polyethyleen is een van de meest gebruikte kunststoffen ter wereld. Het zit onder meer in verpakkingen en plastic zakken. Het probleem is dat het nauwelijks afbreekt: het blijft honderden jaren in het milieu rondzwerven. En elk jaar komen er tientallen miljoenen tonnen plastic bij. Vandaar dat wetenschappers naarstig op zoek zijn naar een natuurvriendelijk alternatief. En een opvallende bijensoort blijkt daarvoor mogelijk de sleutel in handen te hebben, zo blijkt uit onderzoek dat is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences.
Het gaat om Colletes inaequalis, een solitaire zijdebij die voorkomt in het oosten van Noord-Amerika, maar ook Europese verwanten heeft – zoals de in Nederland voorkomende klimopbij. Anders dan honingbijen leeft de zijdebij niet in een kolonie, maar graaft ieder vrouwtje haar eigen nest in de grond. Uit een klier in haar achterlijf scheidt de bij een vloeibare substantie af die tijdens het aanbrengen verandert in een dunne, flexibele, plasticachtige laag waarmee ze de broedcellen bekleedt. Vervolgens legt ze in iedere broedcel een voorraad stuifmeel en nectar aan, legt er één eitje bij en sluit de cel af. Het plasticachtige laagje beschermt de larve en het voedsel in de maanden daarna tegen vocht en schimmels.
Snelle afbraak
Onderzoekers van onder meer de University of Minnesota verzamelden nestmateriaal van verschillende leeftijden. Ze ontdekten dat het aandeel polyester in de bekleding binnen vier maanden daalde van 73 naar 40 procent. Na elf maanden was het materiaal bovendien een groot deel van zijn stevigheid en flexibiliteit kwijtgeraakt.
Hoe de bij dit voor elkaar krijgt, is nog niet duidelijk. Mogelijk speelt de bijzondere kristalstructuur van het materiaal een rol. Daardoor zouden chemische bindingen gemakkelijker toegankelijk zijn voor water en enzymen die het polyester kunnen afbreken. Ook vonden de wetenschappers aanwijzingen voor de aanwezigheid van een enzym dat de afbraak mogelijk versnelt. Of dat ook echt zo is, moet vervolgonderzoek uitwijzen.
Kunstje afkijken
Betekent dit dat we binnenkort plastic kunnen maken volgens het recept van de zijdebij? Zo ver is het helaas nog niet. Eerst moeten onderzoekers begrijpen hoe het natuurlijke materiaal precies wordt gevormd en afgebroken. Vervolgens moeten ze uitzoeken of ze die eigenschappen kunnen nabootsen in een kunststof die geschikt is voor grootschalige productie.
Toch biedt de ontdekking een veelbelovend aanknopingspunt. Zo zijn er concrete chemische en structurele eigenschappen geïdentificeerd waarmee materiaalwetenschappers verder kunnen experimenteren. En in ieder geval laat de zijdebij zien dat een stevig, waterafstotend en plasticachtig materiaal niet per se eeuwenlang hoeft te blijven bestaan. Misschien kunnen wij mensen dat kunstje ooit van haar afkijken.

