Waarom glijden sommige mensen langzaam af naar zwaar middelengebruik en anderen niet? En waarom verspreiden drugsproblemen zich soms razendsnel door een gemeenschap? Een nieuwe studie komt met antwoorden dankzij een wiskundig model dat twee vaak losstaande factoren samenvoegt.
Het onderzoek van de Universiteit van Amsterdam brengt namelijk individuele besluitvorming en sociale beïnvloeding samen. “Verslaving is niet alleen iets dat in een persoon gebeurt”, zegt eerste auteur Jesse Boot. “Het gebeurt ook tussen mensen. Ons doel was om voor het eerst een model te bouwen dat beide omvat.”
Interne drang en externe druk
De meeste verslavingsmodellen richten zich op één kant van het verhaal. Sommige beschrijven hoe de belonings- en controlesystemen in het brein met elkaar in conflict zijn. Andere kijken naar de invloed van leeftijdsgenoten, sociale netwerken en de gemeenschap waarin iemand zich bevindt. In de praktijk gaat het bij een verslaving om allebei, zowel interne drang als externe druk.
Het ontwikkelde model laat zien hoe twee interne krachten het middelengebruik in de tijd vormgeven. Een door beloning gedreven systeem dat mensen richting het gebruik duwt en een controlesysteem dat probeert het gebruik te beperken. Deze twee krachten kunnen gaan verschuiven afhankelijk van iemands ervaringen. Regelmatig gebruik kan bijvoorbeeld de gevoeligheid voor een middel vergroten, wat sensitisatie genoemd wordt.
Inspiratie uit model voor insecten
Om het model te bouwen is een wiskundig model aangepast dat van oorsprong ontwikkeld was om plotselinge uitbraken van de vlindersoort Choristoneura fumiferana in Canadese bossen te verklaren. Het blijkt dat hetzelfde soort kantelpuntgedrag, langere perioden van stabiliteit gevolgd door abrupte verschuivingen, ook helpt om verschijnselen bij verslaving te verklaren.
De computersimulaties wisten op op natuurlijke wijze bekende patronen in middelengebruik en afhankelijkheid na te bootsen, waaronder dat mensen vaak langdurig stabiel blijven als niet-gebruikers, matige gebruikers of zware gebruikers, tenzij iets dat evenwicht verstoort. Stoppen of terugvallen gebeurt vaak plotseling, zelfs na lange perioden van stabiliteit. Het verlaten van een schadelijke vriendengroep kan bijvoorbeeld herstel in gang zetten, al vallen sommige mensen snel of na enige tijd weer terug.
“Dit zijn patronen die behandelaren elke dag zien, maar tot nu toe werden ze niet in één model gevangen”, zegt verslavingsexpert en coauteur Reinout Wiers. “Dat maakt ons raamwerk zo veelbelovend.”
Interacties tussen verschillende middelen
De onderzoekers breidden het model ook uit om interacties tussen verschillende middelen te verkennen. Zo laten ze zien hoe vapen en roken met elkaar concurreren of elkaar juist versterken, afhankelijk van de situatie.
Ook blijkt een grotere beschikbaarheid van een middel niet altijd tot meer gebruik te leiden. Problemen ontstaan wanneer de beschikbaarheid toeneemt en het gevoel van controle verzwakt, een scenario dat lijkt op de opkomst van online gokken en opioïdencrises.
Betere preventie en betere behandeling
Door te laten zien hoe interne psychologie en sociale netwerken elkaar beïnvloeden, kan het nieuwe model beleidsmakers helpen om betere preventiestrategieën te ontwikkelen. Het kan ook behandelaren helpen begrijpen waarom herstel vaak zowel een sociale verandering als individuele inzet vereist.
“Verslaving is niet alleen een individueel probleem of een sociaal probleem”, zegt hoofdonderzoeker Han van der Maas. “Het is allebei. Wanneer we het op die manier modelleren, beginnen de puzzelstukjes eindelijk in elkaar te vallen.”
