Vandaag zou het officieel moeten zijn: de Verenigde Staten verlaten de WHO. Het schiet een gat in de begroting: de Amerikanen waren goed voor bijna 20 procent van de pot. Maar kunnen ze wel zomaar besluiten op te stappen?
Het is Donald Trump al veel langer een doorn in het oog: of het nu over de NAVO gaat, over het IPCC of de WHO, Amerika betaalt steevast een onevenredig groot deel van de rekening. En bij de Wereldgezondheidsorganisatie, zoals de club voluit heet, komt daar nog een persoonlijke frustratie bij. Hoe de WHO omging met de coronapandemie, was helemaal fout in de ogen van de president, die fel tegen alle maatregelen was.
Openstaande rekeningen
Meer redenen had Trump niet nodig en dus zegde hij op 22 januari 2025 het lidmaatschap op. Maar er geldt een opzegtermijn van een jaar, dus vandaag is het pas officieel. En dan zit er nog een addertje onder het gras: alle contributie moet zijn betaald. Dat is op dit moment niet het geval. Er staat nog 278 miljoen dollar open voor de periode 2024-2025. Trump is ook niet van plan om dat nog te betalen. “De Verenigde Staten zullen vóór terugtrekking geen betalingen doen aan de WHO”, liet het ministerie van Buitenlandse Zaken weten in een verklaring aan NPR, de belangrijkste publieke radio-omroep in de VS. “De kosten voor de Amerikaanse belastingbetaler en de Amerikaanse economie na het falen van de WHO tijdens de coronapandemie, en daarna, zijn al veel te hoog.”
“Dit is een zeer, zeer openbare en rommelige scheiding”, reageerde Lawrence Gostin, hoogleraar mondiaal gezondheidsrecht aan Georgetown University en directeur van het WHO-centrum voor nationaal en mondiaal gezondheidsrecht. “De man zegt: nee, ik ga je geen geld betalen en we zijn niet langer getrouwd. En de vrouw zegt: nee, je kunt niet gescheiden zijn zolang je mij niet betaalt.”
Geen uittredingsclausule
Het is sowieso al bijzonder dat de VS de WHO überhaupt mag verlaten. Er zijn 194 lidstaten en officieel kan geen van deze landen zich terugtrekken. Dat volgt uit de grondwet van de organisatie, die geen bepaling bevat die uittreding toestaat. “Dit was niet iets dat ze vergeten waren. Het was heel bewust zo bedoeld”, zei Steven Solomon, de hoogste juridische functionaris van de WHO tegen NPR. “De opstellers begrepen de historische strijd tegen de internationale verspreiding van ziekten en zij zagen hoe een universele organisatie de wereld veiliger zou maken. Daarom hebben ze geen uittredingsclausule opgenomen.”
Maar er is één uitzondering op deze regel: in 1948, toen de Verenigde Staten toetraden, maakten ze een afspraak waarbij ze zich als enige het recht voorbehielden om zich terug te trekken. Zelfs met die uitzonderingspositie blijft er echter de kwestie van de contributies. Volgens Gostin is vertrekken zonder te betalen “onwettig”. Maar hij voegt daaraan toe: “Ik denk niet dat er iets is dat de president tegenhoudt, omdat er geen rechtszaak is en er geen beweging in het Congres is om hem te stoppen.”
Nog niet helemaal afgerond
En wat zegt de WHO zelf? Volgens Solomon is het aan de lidstaten om te bepalen of en wanneer de Amerikaanse terugtrekking van kracht wordt, met of zonder betaling van de contributie. Verwacht wordt dat deze kwestie eind februari wordt besproken tijdens de vergadering van het Uitvoerend Bestuur van de WHO en opnieuw in mei tijdens de Wereldgezondheidsvergadering.
Ondertussen hoopt de WHO dat de Verenigde Staten en de organisatie weer tot elkaar kunnen komen. “Ik hoop dat de Verenigde Staten hun beslissing heroverwegen en opnieuw toetreden”, zei Tedros Adhanom Ghebreyesus, directeur-generaal van de WHO, vorige week tijdens een persconferentie. “Het gaat niet om geld. Geld kan worden aangepast. Het gaat om samenwerking.”
Dat klinkt mooi, maar het gaat natuurlijk ook over geld. Een bijdrage van tegen de 20 procent is véél. In november vorig jaar kondigde de WHO al aan een kwart van de banen te moeten schrappen door het vertrek van de VS. Dat komt neer op zo’n 2400 arbeidsplaatsen. Ook diverse gezondheidsprogramma’s en -initiatieven zullen niet meer doorgaan.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wordt gefinancierd via zowel verplichte als vrijwillige bijdragen van regeringen en andere donoren in haar 194 lidstaten. De verplichte bijdragen worden berekend op basis van de welvaart en bevolkingsomvang van een land en fluctueren jaarlijks.De WHO is onderdeel van de Verenigde Naties en heeft het mandaat om de wereldwijde respons op mondiale gezondheidsdreigingen te coördineren, waaronder uitbraken van mpox, ebola en polio.
Daarnaast verleent de club technische bijstand aan armere landen, helpt ze bij de distributie van vaccins, hulpmiddelen en behandelingen en stelt richtlijnen op voor honderden aandoeningen, zowel fysiek als psychisch. De organisatie geeft doorgaans advies aan haar lidstaten over hoe om te gaan met gezondheidscrises, maar heeft geen bevoegdheid om landen te dwingen tot actie.De WHO speelt dus een cruciale rol bij het beschermen van de gezondheid en veiligheid van de wereldbevolking door de onderliggende oorzaken van ziekte aan te pakken, sterkere gezondheidssystemen op te bouwen en gezondheidsnoodsituaties, waaronder ziekte-uitbraken, op te sporen, te voorkomen en erop te reageren, vaak op gevaarlijke plekken waar anderen niet kunnen komen. Al meer dan zeven decennia heeft de WHO talloze levens gered en mensen beschermd tegen gezondheidsdreigingen. Zo zijn de pokken uitgeroeid en polio tot aan de rand van uitroeiing gebracht.
Vorig jaar schreef Trump in een presidentieel decreet uitgebreid wat er allemaal mis is met de WHO. Een aanzienlijk deel ging over geld. Zo viel te lezen dat “de WHO oneerlijk zware betalingen blijft eisen van de Verenigde Staten, die volstrekt niet in verhouding staan tot de vastgestelde bijdragen van andere landen”. Verder stond er: “China, met een bevolking van 1,4 miljard mensen, heeft 300 procent van de bevolking van de Verenigde Staten, maar draagt toch bijna 90 procent minder bij aan de WHO.” Concreet: de Verenigde Staten hebben de WHO in het afgelopen decennium jaarlijks ongeveer 160 miljoen tot 815 miljoen dollar gegeven, als bijdrage aan een jaarlijks budget van ongeveer 2 tot 3 miljard dollar.Maar nog voor de passage over geld kwam er stevige kritiek op de manier waarop de WHO de coronapandemie en andere mondiale gezondheidscrises heeft aangepakt. In het decreet werd gesteld dat de organisatie er niet in is geslaagd “dringend noodzakelijke hervormingen door te voeren” en dat zij een “onvermogen heeft getoond om onafhankelijkheid te demonstreren van ongepaste politieke invloed van WHO-lidstaten”.
