Wie de opkomst van populistische partijen in Europa wil verklaren, denkt al snel aan migratie. Maar het zit in werkelijkheid anders. Nieuw Cambridge-onderzoek laat zien dat financiële stress en frustratie op het werk veel stemmers naar de radicale partijen hebben getrokken.
Onder leiding van socioloog Lorenza Antonucci van de University of Cambridge analyseerden onderzoekers de gegevens van meer dan 75.000 mensen in tien Europese landen tussen 2015 en 2018. Dit zijn de jaren waarin populisme een enorme vlucht nam, met onder meer de Brexit, de opmars van de AfD in Duitsland en PiS in Polen als droevige hoogtepunten.
Er rolde een verrassende conclusie uit de studie: niet migratie, maar geldzorgen bleken de sterkste voorspeller van populistisch stemgedrag. Mensen die zich zorgen maakten over hun financiën, bleken veel vaker te stemmen op linkse of rechtse populisten aan de rafelranden van het politieke spectrum. Kiezers met moeite om de rekeningen te betalen of geen mogelijkheid om een buffer op te bouwen kozen in landen als Duitsland, Frankrijk en Zweden liefst 17 tot 20 procent vaker voor populisten.
Onvrede op de werkvloer
Maar het draait niet alleen om de portemonnee. Hoe mensen hun werk ervaren, is een tweede belangrijke drijfveer. Werknemers die ontevreden zijn over hun baan, of dit nu komt door hoge werkdruk, lage lonen of weinig zeggenschap, neigen vaker naar populistische partijen. Volgens Antonucci draait het om een vaak onzichtbare vorm van onzekerheid.
“Zelfs mensen met een vaste baan hebben het gevoel dat ze een strijd aan het verliezen zijn tegen werkdruk, dalende lonen en het verlies van controle over hun werk.” Die frustratie heeft enorme electorale gevolgen. In veel grote Europese landen leidde onvrede over de kwaliteit van werk tot 12 procent meer stemmen op populisten.
Verschil tussen mannen en vrouwen
Mannen reageren anders op economische onzekerheid dan vrouwen. Bij mannen speelt vooral onvrede over het werk een grote rol. Wie zich onderbetaald voelt, weinig erkenning krijgt en geen perspectief ziet, schuift sneller op richting radicaalrechts. Zo stijgt de kans dat mannen op zulke partijen stemmen van 12 naar 20 procent bij hoge werkontevredenheid. Werkdruk alleen heeft ook effect, maar dat komt veel minder sterk uit de data naar voren.
“Voor veel mannen draait het vooral om het verlies van status”, zegt Antonucci. “Hoe ze op het werk behandeld worden, vertaalt zich naar hun plek in de samenleving.” Bij vrouwen ligt het anders. Daar zijn het juist directe financiële zorgen die doorslaggevend zijn. Vrouwen die moeite hebben om rond te komen, stemmen veel vaker populistisch. De kans stijgt hierbij van 18 naar 25 procent.
Politiek vacuüm
Volgens Antonucci ligt de diepere oorzaak bij de traditionele politiek zelf. Grote partijen hebben de afgelopen decennia steeds meer ingezet op marktwerking en economische flexibiliteit en minder op sociale zekerheid en de bescherming van burgers. “Onze samenlevingen zijn competitiever geworden, maar ook minder sociaal zeker”, stelt ze. “Partijen hebben het klassieke thema van bestaanszekerheid grotendeels losgelaten.”
Dat creëerde ruimte voor populisten, die zich juist profileren met simpele beloftes en oneliners om zekerheid voor te spiegelen. Links doet dat via herverdeling, rechts via nationale solidariteit en het idee van ‘eigen volk eerst’.
Makkelijke uitlaatklep
Dit verklaart ook waarom anti-migratiesentiment zo vaak opduikt. “Vijandigheid tegenover migranten resoneert bij deze groep omdat geldzorgen en statusangst zo’n grote impact heeft op hun levens. Het biedt een makkelijke uitlaatklep voor frustraties.”
De kern van Europa’s populistische golf ligt dus niet per se in een hang naar een bepaalde ideologie of identiteit, maar in iets veel alledaagsers: stress omdat het moeilijk is om de eindjes aan elkaar te knopen en het gevoel vast te zitten in een baan zonder toekomst.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Britten die op conservatieve partij stemmen hebben slechtere gezondheid. En dat is geen toeval en Na de politiek en de economie beïnvloedt deze popster nu ook de wetenschap. Of lees dit artikel: De polarisatie is extreem toegenomen. Onderzoekers komen met een verrassende verklaring.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
