De mastodonten waren samen met de mammoeten de grote reuzen van de ijstijd. Lang werd de mastodont gezien als een enkele soort, maar achter hun imposante slagtanden gaat een verhaal schuil dat veel complexer is dan gedacht.
Harvard-onderzoekers reconstrueerden het mitochondriale DNA van mastodonten uit Nova Scotia, Oregon en Noord-Ontario. Het gaat hierbij om fossielen die honderdduizenden jaren oud zijn. Uit dat genetische materiaal rijst een beeld op van een onverwacht grote diversiteit en herhaalde migraties, gedreven door heftige schommelingen in het klimaat. Telkens als het klimaat opwarmde en gletsjers zich terugtrokken, trokken de majestueuze dieren noordwaarts. Koelde het structureel af, dan zetten ze hun sombrero weer op en trok de club vol goede moed naar het zuiden. Als ze daar tenminste nog de kracht voor hadden, want lokale uitsterving lag ook op de loer.
Ontmoetingsplek Alberta
Bijzonder is dat de Pacifische mastodonten – een genetisch aparte tak – veel verder verspreid waren dan gedacht. Hun leefgebied reikte waarschijnlijk van Oregon tot Mexico en Alberta. Die Canadese provincie fungeerde als een ontmoetingsplek waar verschillende groepen mastodonten samenkwamen. Het lijkt er sterk op dat Amerikaanse en Pacifische mastodonten elkaar op deze plek hebben ontmoet en met elkaar hebben gepaard. Het staat in ieder geval vast dat ze in hetzelfde leefgebied graasden.
De wetenschappers waren nog maar net bekomen van deze verrassingen, toen ze een nieuw genetisch raadsel ontdekten in Mexico: het team stuitte op de fossiele resten van een mastodont die zo afweken dat het óf een diepe aftakking van de Pacifische lijn moest zijn, óf zelfs een compleet nieuwe soort. De discussie over het aantal soorten is dan ook nog lang niet beslecht en het zou maar zo kunnen zijn dat de Mammut-familie flink gaat uitbreiden.
Lessen uit de ijstijd
De mastodont leefde in moerassige gebieden in Noord-Amerika en voedde zich met struiken en lage takken, heel anders dan de wolharige mammoet, die de open vlaktes bevolkte. Wat de nieuwe resultaten vooral duidelijk maken, is hoe groot de invloed van klimaatverandering was op de verspreiding en de evolutie van de dieren. Volgens evolutionair geneticus Hendrik Poinar verschuift het beeld van Alberta van een marginale uithoek in het verhaal van de mastodont naar een cruciaal migratiegebied.
De studie geeft tenslotte niet alleen inzicht in het reilen en zeilen van een verdwenen reus, maar houdt ook een spiegel voor wat betreft de toekomst. Moderne diersoorten die het te heet onder de voeten wordt, zullen zich de komende decennia gedwongen voelen om zich te verplaatsen op een steeds warmer noordelijk halfrond, net zoals mastodonten hun leefgebied aanpasten aan opwarmende en afkoelende klimaten.
Dit wisten we al over de mastodont
De mastodont leefde tijdens de laatste ijstijden in grote delen van Noord-Amerika. Met een schouderhoogte tot drie meter en slagtanden van meer dan vier meter lang, behoorden ze tot de grootste landdieren van hun tijd. In tegenstelling tot hun verre verwanten, de mammoeten, die leefden op de grasvlaktes, hielden mastodonten meer van moerassige bossen. Hun dieet bestond vooral uit takken, bladeren en struiken. Sommige mastodonten waren wolharig, anderen waarschijnlijk niet.
Er zijn relatief veel fossielen van de dieren gevonden, van Alaska en de Yukon tot diep in Mexico. Door deze ontdekkingen steeg de mastodont met stip tot een bekend prehistorisch icoon. Helaas stierf de soort ongeveer 10.000 jaar geleden uit in Noord-Amerika, waarschijnlijk door een combinatie van klimaatverandering en intensieve jacht door de eerste menselijke bewoners van Amerika. De laatste populaties liepen rond in Zuid-Amerika, zo’n 9000 jaar geleden en mogelijk nog recenter.
Mastodonten werden lange tijd gezien als één enkele soort, maar nieuw genetisch onderzoek laat zien dat hun familiegeschiedenis veel ingewikkelder was, met meerdere lijnen die elkaar soms ontmoetten en kruisten.
