Chocolade en koffie met een fairtrade-keurmerk kennen we al sinds de jaren 80. En er verschijnen steeds meer verschillende keurmerken voor allerlei producten. The more the merrier, zou je denken, maar er zit ook een nadeel aan: maak kennis met de fairtrade-paradox.
Het fairtrade-label garandeert dat de boeren die cacao- of koffiebonen, thee of bananen telen een eerlijke prijs krijgen voor hun producten. Ook werken ze onder veilige omstandigheden en houden ze rekening met het milieu. Door bewust te kiezen voor fairtrade kun je boeren in ontwikkelingslanden uit de armoede helpen en stimuleer je duurzame landbouw. Voor ons een kleine moeite, voor de mensen daar een enorm voordeel.
Concurrentie tussen keurmerken
Maar een nieuwe studie van de University of Florida toont nu aan dat er een addertje onder het gras zit. Doordat de verschillende keurmerken met elkaar concurreren, worden de voordelen voor boeren kleiner en raken de standaarden uitgehold.
Het onderzoek, uitgevoerd door promovendus Daehoon Jung, richt zich op de dynamiek tussen de twee grootste keurmerken in de Verenigde Staten: Fairtrade America en Fair Trade USA. Beide hebben hetzelfde doel – boeren uit de armoede halen – maar hanteren verschillende strategieën.
Fairtrade America houdt vast aan strenge certificeringsregels, terwijl Fair Trade USA de drempel lager legt om meer bedrijven en consumenten te bereiken. “Fairtrade America en Fair Trade USA maakten oorspronkelijk deel uit van één organisatie die de fairtrade-campagne in de VS leidde”, zegt Jung. “Maar hun tegengestelde filosofieën leidden uiteindelijk tot een splitsing, waardoor de twee organisaties nu met elkaar concurreren.”
Meer producten, minder premie
Die concurrentie heeft een dubbel effect, zo blijkt uit de studie. Enerzijds groeit de productie en verkoop van fairtrade-producten, waardoor meer consumenten de kans krijgen om bij te dragen aan eerlijke handel. Anderzijds daalt de premie per product – de extra vergoeding die boeren normaal via het keurmerk ontvangen.
Met andere woorden: meer boeren doen mee, maar ieder van hen krijgt gemiddeld minder geld. Volgens de onderzoekers belichaamt dit zowel het mainstream-effect (eerlijk handel wordt algemener en bekender) als het fairwashing-effect (de impact op boeren verwatert).
“Concurrentie wordt meestal gezien als een kracht die efficiëntie en keuzevrijheid voor consumenten stimuleert”, legt Jung uit. “Maar in het geval van fairtrade kan het ook de standaarden aantasten en het inkomen verminderen waar arme boeren van afhankelijk zijn.”
Blockchain als oplossing
Het onderzoek kijkt ook naar mogelijke oplossingen. Een veelbelovende route is het gebruik van blockchaintechnologie. Daarmee kunnen consumenten rechtstreeks bijdragen aan boeren zonder dat het geld via verschillende organisaties en systemen hoeft te lopen.
Volgens de studie kunnen zulke blockchaindonaties het verlies aan premie door concurrentie compenseren. Mogelijk worden boeren zelfs beter beloond dan in de huidige situatie.
De bevindingen hebben grote praktische implicaties. Fairtrade-organisaties staan voor een lastige afweging: enerzijds willen ze meer consumenten bereiken en eerlijke handel toegankelijk maken, anderzijds moeten ze de standaarden hoog houden en de inkomens van boeren beschermen. Het onderzoek toont aan dat technologie kan helpen om die balans te vinden. Transparantie via blockchain en nieuwe manieren van bijdragen kunnen ervoor zorgen dat boeren daadwerkelijk profiteren van de groeiende fairtrademarkt.
“Dit onderzoek benadrukt dat fairtrade de boeren centraal moet stellen”, concluderen de onderzoekers. “Onze resultaten wijzen op de noodzaak van innovatieve strategieën om ervoor te zorgen dat de groei van de fairtrademarkt ook echt leidt tot meer geld voor boeren.”
Wat begon als een simpel idee – consumenten die met hun koopgedrag het verschil maken – blijkt in de praktijk dus een stuk complexer. Toch is de kern van eerlijke handel duidelijk: het draait om de boeren, benadrukken de onderzoekers. De uitdaging is nu om ervoor te zorgen dat de groei van het keurmerk niet ten koste gaat van precies de mensen die het hoort te beschermen.
Fairtrade in de Nederlandse supermarkten
In de grote Nederlandse supermarkten vind je een groot aantal fairtradeproducten met verschillende keurmerken. Het beroemdste is Max Havelaar, vooral bekend van de koffie, maar ook van thee, bananen, chocolade, wijn en bloemen. Dit bestaat al sinds 1988. Daarnaast is er sinds 1987 het van oorsprong Amerikaanse Rainforest Alliance, herkenbaar aan het groene kikkerlogo, dat vaak op koffie, cacao, thee en tropisch fruit staat. UTZ Certified (inmiddels gefuseerd met Rainforest Alliance) was jarenlang groot in chocolade en koffie. Naast deze internationale labels zijn er ook biologische keurmerken die soms overlappen met fairtrade, zoals het EKO-keurmerk en het Europese biologische bladlogo, bijvoorbeeld op rijst, suiker en fruit.
Waar vind je wat?
Bij Albert Heijn vind je bijvoorbeeld Fairtrade-bananen, chocolade van Tony’s Chocolonely en huismerkkoffie met het Rainforest Alliance-logo. Lidl verkoopt uitsluitend Fairtrade-bananen en ook Fairtrade-rozen. Jumbo biedt naast bananen ook Fairtrade-wijn en thee. Zo zijn fairtrade-producten dus inmiddels standaard aanwezig in ons boodschappenmandje.
