Vlokreeftjes die twintig uur in water met veel cafeïne zaten, meden het licht minder en bewogen meer dan soortgenoten die in schoner water leefden. Bij dezelfde diertjes veroorzaakt een parasiet datzelfde gedrag en dat vinden onderzoekers zorgwekkend.
Cafeïne is vermoedelijk de meest genuttigde psychoactieve stof ter wereld. Wat ons lichaam niet verwerkt, spoelt door naar het riool. Zuiveringsinstallaties krijgen de stof er niet volledig uit. En eenmaal in het water blijft ze lang hangen: het duurt 100 tot 240 dagen voor de helft is afgebroken. Onderzoekers vinden cafeïne dan ook terug in beken en rivieren over de hele wereld. Ook in het weefsel van waterdieren duikt de stof op.
Een van die waterdieren is de vlokreeft Gammarus pulex, een gekromd kreeftachtig diertje dat ongeveer een centimeter groot wordt. Deze diertjes zijn de vuilnismannen van de rivier; ze vermalen gevallen bladeren tot fijn materiaal waar de rest van het waterleven op teert. Zelf staan ze op het menu van vissen en watervogels.
Om niet opgegeten te worden, houden ze zich klein. Vlokreeftjes mijden licht en blijven zoveel mogelijk stil in donkere hoekjes. Wie veel beweegt en zich in het licht waagt, valt immers op bij een jager.
Precies als een parasiet
Tegen één vijand helpt dat schuilgedrag niet. Polymorphus minutus is een piepkleine worm met een stekelige kop die de vlokreeft als tussenstation gebruikt. Volwassen worden lukt pas in de darm van een watervogel. De parasiet moet dus opgegeten worden en stuurt daarvoor het gedrag van zijn gastheer bij. Besmette vlokreeftjes zwemmen naar boven in plaats van naar beneden, laten zich vaker meedrijven met de stroming en zijn minder bang van licht.
Onderzoekers van de Universiteit van Bonn hebben 120 vlokreeftjes uit een beek vlak bij de stad geschept. De helft was besmet met de parasiet. De diertjes gingen in twaalf bakken met beekwater. Daarin lagen telkens een luchtsteentje en een blad om onder te schuilen. In zes bakken kapten de onderzoekers een hoge dosis cafeïne van 10.000 nanogram per liter, een gehalte dat in zwaar vervuilde rivieren is gemeten. In de andere zes zat honderd keer minder, wat overeenkwam met ongeveer het niveau van gewone achtergrondvervuiling.
Na twintig uur volgde de test. Een doorzichtige buis van 25 centimeter, voor de helft omwikkeld met zwarte tape, werd gevuld met beekwater. Elk diertje ging er in zijn eentje in, mocht twee minuten wennen en werd daarna vijf minuten gevolgd. De waarnemer klokte hoelang het beestje aan de lichte kant bleef en telde hoe vaak het de grens tussen licht en donker overstak. Dat laatste was voor de onderzoekers de maat voor activiteit. Wie de metingen deed, wist niet uit welke bak het diertje kwam.
Twee duwtjes in dezelfde richting
Uiteindelijk leverden 98 waarnemingen bruikbare cijfers op. Vlokreeftjes uit de sterk vervuilde bakken brachten meer tijd aan de lichte kant door en staken vaker over dan die uit de schonere bakken. De besmette diertjes bleven eveneens langer in het licht, maar bewogen niet meetbaar meer. Beide effecten bleken ongeveer even groot: cafeïne verschoof de lichtschuwheid in dezelfde mate als de parasiet.
De twee versterkten elkaar niet. Een besmet diertje in cafeïnerijk water was niet extra roekeloos. Ze hieven elkaar evenmin op.
Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!
Eén ding ontbrak in de opzet: een cafeïnevrije controlegroep. De vergelijking loopt tussen veel en weinig, niet tussen wel en niet. Het onderzoek laat dus zien dat de concentratie uitmaakt en niet wat cafeïne op zich met een vlokreeft doet.
Toch vinden de onderzoekers de uitkomst veelzeggend. Wat de parasiet in miljoenen jaren evolutie heeft geleerd, doet een stof die wij massaal lozen in twintig uur. Vlokreeftjes die minder schuilen en meer bewegen, vallen naar verwachting sneller op bij vissen en watervogels. Gemeten is dat niet, want er kwam in de hele proef geen jager aan te pas. Maar als er in vervuilde beken effectief meer vlokreeftjes worden opgegeten, verdwijnt er een belangrijke schakel in de voedingsketen.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Last van slapeloze nachten? Rifvissen ook: ze hebben steeds vaker last van lichtvervuiling en Heel veel plastic: dit is waar al die vervuiling langs de kust vandaan komt. Of lees dit artikel: Bosbranden veroorzaken veel meer luchtvervuiling dan gedacht.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
