Door de toenemende ontbossing in Brazilië zijn bosmuggen van gedrag veranderd. Daarbij zoeken ze steeds vaker specifiek naar mensen.
Het Atlantisch Woud in Brazilië barst van het leven: vogels, kikkers, slangen, zoogdieren en vissen komen er in grote aantallen voor. Maar door ontbossing en uitbreiding van steden en landbouw is nog maar ongeveer een derde van het oorspronkelijke bos over. In die versnipperde bosresten lijken muggen hun gedrag te veranderen: ze prikken steeds vaker mensen. Dat blijkt uit een nieuwe studie in Frontiers in Ecology and Evolution.
Rijk ecosysteem
Om dat te ontdekken vingen onderzoekers muggen in twee natuurgebieden in de staat Rio de Janeiro: Sítio Recanto Preservar en het Guapiacu River Ecological Reserve. Met lichtvallen lokten ze de insecten ’s nachts naar een val, waarna ze in het lab bekeken welke muggen net hadden gesnackt. Het ging in totaal om 1714 gevangen muggen verdeeld over 52 soorten. Daarvan bleken 145 vrouwtjes vol te zitten met bloed.
Leestip: De trukendoos van het Zika-virus: menselijke huid verandert in ‘muggenmagneet’
De volgende stap was om uit te zoeken van wie dat bloed was. Muggen zijn namelijk vaak niet kieskeurig. Zeker in een rijk ecosysteem als het Atlantisch Woud is er meer dan genoeg keus uit verschillende slachtoffers. Je zou daardoor verwachten dat de mix wat ‘diverser’ zou zijn, maar toch is dat niet zo. Bioloog Jeronimo Alencar zegt: “we laten zien dat de muggen die we in restanten van het Atlantisch Woud vingen een duidelijke voorkeur hebben om zich met menselijk bloed te voeden.” Met andere woorden: zelfs in een omgeving vol mogelijke prooien kiezen muggen opvallend vaak voor menselijk bloed.
Genetische barcode
Voor het onderzoek gebruikten de onderzoekers een techniek die kijkt naar een soort van ‘genetische vingerafdruk’. Ze haalden DNA uit het bloed in de mug en lazen een klein stukje erfelijke code uit dat per diersoort verschilt. Dat stukje werkt als een soort barcode: vergelijk je die met de informatie in een databank, dan kun je achterhalen van welk dier het bloed afkomstig is.
Niet alle bloedmonsters waren goed te analyseren. Van maar 24 muggen konden de onderzoekers met zekerheid zeggen van wie ze hadden gedronken. Achttien van die monsters kwamen van mensen. Daarnaast vonden ze het onder andere het bloed van amfibieën, vogels, hondachtigen en knaagdieren.
Veel muggen hadden bloed van meer dan één soort in hun lijf. Zo zat er in een mug van de soort Coquillettidia venezuelensis zowel amfibie- als mensenbloed. Muggen van Cq. fasciolata bevatten vooral het bloed van een vogel en daarnaast van een andere soort. Dat kan betekenen dat een mug tijdens een ronde meerdere soorten heeft geprikt, of is gestoord en later opnieuw een gastheer heeft gezocht.
Mens als snack
Waarom muggen in een bosrijk gebied dan toch vaak voor mensenbloed kiezen? De onderzoekers denken dat er meerdere oorzaken kunnen zijn. “Het gedrag van muggen is complex,” zegt Alencar. “Sommige soorten hebben mogelijk een aangeboren voorkeur, maar de beschikbaarheid en nabijheid van gastheren spelen ook een enorme rol.”
Daar komt de toenemende ontbossing om de hoek kijken. Naarmate het Atlantisch Woud verder krimpt en versnipperd raakt verdwijnen dieren of trekken ze weg. Tegelijkertijd komen er meer mensen bij of vlak naast het bos wonen, werken en recreëren. Teamlid Sergio Machado, onderzoeker microbiologie en immunologie aan de Federal University of Rio de Janeiro, zegt: “Met minder natuurlijke opties worden muggen gedwongen om andere bronnen te zoeken. Uit gemak gaan ze dan vaker op mensen af, omdat wij in deze gebieden de meest aanwezige gastheer zijn.”
Risico op ziekteverwekkers
Daardoor zijn muggen niet alleen vervelend, maar ook gevaarlijk. In de regio staan verschillende muggensoorten erom bekend dat ze verschillende virussen kunnen overdragen, zoals gele koorts, dengue, Zika, Mayaro, Sabiá en chikungunya. Niet elke mug draagt die ziekteverwekkers bij zich, maar als muggen vaker mensen prikken, neemt de kans toe dat virussen makkelijker de sprong maken naar de mens of zich sneller verspreiden.
Machado waarschuwt daarom dat dit soort onderzoeken steeds belangrijker worden voor de volksgezondheid: “In een omgeving met veel verschillende gewervelde dieren vergroot een voorkeur voor mensen het risico op overdracht van ziekteverwekkers aanzienlijk.” Het gaat dus niet alleen om de toenemende bloeddorstigheid van de mug, maar om het feit dat dit wordt veroorzaakt doordat het hele systeem omslaat.
De studie laat ook zien dat er nog veel te leren valt. Slechts een klein deel van de gevangen muggen had bloed bij zich, en bij een deel daarvan lukte het niet om het bloed goed te identificeren. Volgens de onderzoekers zijn er daarom meer en uitgebreidere studies nodig, met methoden die beter zijn in het uitpluizen van gemengde bloedmonsters.
Toch kan dit onderzoek ook al een handje helpen. Als je weet dat muggen in een bepaald gebied vaker mensen prikken kun je gerichter volgen welke soorten er voorkomen en wanneer het risico hoger is. Alencar vult aan: “Dit maakt gerichte surveillance en preventie mogelijk. Op de lange termijn kan dat leiden tot betere bestrijdingsstrategieën die ook rekening houden met het evenwicht in het ecosysteem.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Niet in de Londense metro, maar tussen de piramides: de gewone steekmug evolueerde duizenden jaren eerder dan gedacht en Strijd tegen malaria: genees de mug, stop de parasiet . Of lees dit artikel: Geheim wapen tegen malaria? Dit medicijn maakt ons bloed dodelijk voor muggen .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
