Je hoeft echt geen Moeder Teresa te zijn om een pandemie in te dammen. Sterker nog: zelfs als je maar een heel klein beetje om anderen geeft, is thuisblijven bij ziekte al de meest logische keuze. Waarschijnlijk ligt hier een evolutionair overlevingsmechanisme aan ten grondslag.
Een minimale dosis altruïsme kan al genoeg zijn om een virusuitbraak structureel te onderdrukken. En dat maakt het verschil tussen een pandemie die in de kiem wordt gesmoord en een die pas stopt als groepsimmuniteit is bereikt. Dit hebben wetenschappers van de University of Warwick en Kyoto University ontdekt.
Het is al langer bekend dat minder sociale contacten de verspreiding van infectieziekten afremt. Maar er zit een addertje onder het gras: voor de besmette persoon zelf levert isolatie geen direct gezondheidsvoordeel op. Je bent immers al ziek.
Hoeveel moet je om anderen geven?
De vraag is dus: hoeveel moet je om anderen geven voordat je vrijwillig binnenblijft? Met behulp van wiskundige modellen en speltheorie onderzochten de wetenschappers hoe mensen tijdens een epidemie beslissingen nemen. Ze namen een hele lijst factoren mee in het onderzoek: of iemand besmet is, hoe groot de uitbraak is, hoe besmettelijk het virus is (R₀), de verwachte komst van een vaccin, de kosten van ziekte en van sociale isolatie en tot slot het aandeel mensen zonder symptomen.
Wat blijkt nu? Zelfs mensen die hun eigen leven net zo zwaar laten wegen als dat van ongeveer 100.000 anderen, wat neerkomt op een minieme mate van altruïsme, kiezen er bewust voor om hun sociale contacten drastisch te beperken, zodra ze besmet zijn. “Je hoeft niet diep begaan te zijn met anderen om de verspreiding van een infectieziekte af te remmen”, zegt hoofdonderzoeker Matthew Turner. “Zelfs als mensen maar een minuscuul beetje zorg voor anderen hebben, kunnen ze het verloop van een epidemie al veranderen.”
Twee mogelijke scenario’s
De modellen laten zien dat samenlevingen grofweg in twee stabiele situaties kunnen belanden. In de speltheorie noemen we dit Nash-evenwichten: stabiele toestanden waarin niemand zijn situatie kan verbeteren door in zijn eentje ander gedrag te vertonen. In het eerste scenario isoleren besmette mensen zich vrijwillig en rigoureus. Daardoor wordt het virus langdurig onderdrukt, terwijl niet-besmette mensen hun normale leven grotendeels kunnen voortzetten.
In het tweede scenario isoleren besmette mensen zich niet. Dan ligt de verantwoordelijkheid bij gezonde mensen, die afstand moeten houden om zichzelf te beschermen. Het virus blijft circuleren tot er voldoende groepsimmuniteit is opgebouwd. Het gevolg is dat er meer ziekte, sterfte en maatschappelijke ontwrichting plaatsvindt.
Mate van altruïsme
“Het grote verschil tussen deze twee evenwichten is de mate van altruïsme”, zegt promovendus Mark Lynch. “En opmerkelijk genoeg ligt de drempel voor stabiele ziekteonderdrukking extreem laag.” Zelfs wanneer veel besmettingen asymptomatisch verlopen, een deel van de mensen zich volledig egoïstisch gedraagt of wanneer er een vaccin in aantocht is, blijft dat resultaat overeind.
Nash-evenwicht
De uitkomst van de studie is meer dan alleen een theoretisch verhaal. De resultaten kunnen direct worden gebruikt in het volksgezondheidsbeleid. “Een deel van de samenleving is van nature wantrouwig tegenover overheidsadviezen en vraagt zich af: is dit wel in mijn eigen belang?” zegt Turner. “Wij laten zien dat voor iedereen met zelfs maar een klein beetje altruïsme isolatie de rationele keuze is. We kunnen dit uitdrukken in een Nash-evenwicht. Je kunt het niet beter doen, zelfs niet door te sjoemelen. Dat is nieuw voor ons.”
Campagnes tijdens covid en andere pandemieën doen vaak een beroep op empathie. De boodschap is: ‘Blijf thuis om anderen te beschermen.’ Dit onderzoek laat zien dat deze werkwijze juist is en geeft daar nu een stevige theoretische onderbouwing voor. Volgens de Japanse onderzoeker Ryoichi Yamamoto van Kyoto University draait het allemaal om timing: “Het is cruciaal om bij een uitbraak zo vroeg mogelijk te beginnen met informeren. De overheid moet uitleggen dat isolatie zowel moreel als rationeel de beste keuze is. Hoe groter de uitbraak, hoe meer altruïsme er nodig is om een pandemie in te dammen.”
Oeroude strategie?
Het modelgedrag is verrassend eenvoudig. Het lijkt er dan ook sterk op dat het geen kunstmatig aangeleerd gedrag is, maar een evolutionair ingebakken strategie. Bij andere sociale diersoorten zie je vergelijkbaar gedrag: zieke dieren gaan zich minder sociaal gedragen. Ze worden minder actief of verlaten zelfs tijdelijk de groep. Dit zijn mechanismen die onbewust de verspreiding van ziekte beperken.
“Beleidsmakers hoeven geen nieuw gedrag uit te vinden”, zegt onderzoeker John Molina. “Campagnes als ‘blijf thuis om oma te beschermen’ spelen in op een natuurlijke altruïstische neiging.” Onderzoeker Simon Schnyder sluit af met een knipoog: “Wat dit onderzoek laat zien, is dat je jezelf moet isoleren, ook al kun je je oma niet luchten of zien.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Wat long covid en alzheimer gemeen hebben en Gevolgen COVID-19 vaccinaties niet alleen goed voor volksgezondheid – ook de economie profiteert. Of lees dit artikel: Wie gingen vaker vreemd tijdens de coronapandemie: stellen met of zonder kinderen?.
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
