Je denkt misschien dat je een individu bent en je eigen beslissingen neem, maar eigenlijk is ons brein net een kopieermachine. Denk aan modetrends, er is een grote kans dat jij jouw skinny jeans inmiddels hebt ingewisseld voor broeken met wijde pijpen. In deze aflevering vertelt cognitiefilosoof Marc Slors van de Radboud Universiteit waarom kuddegedrag voor ons noodzakelijk is om samen te kunnen leven. Je kunt dus lekker doorgaan met dat kopiëren!
Kijk hieronder eerst de video of scroll verder naar het interview met Marc.
Scientias: Wat een interessante video, het hele spel met zo’n ritueel met een drankje… Verbazingwekkend. Het is dus functioneel om te imiteren. Toch wordt het meeste onderzoek naar imitatie bij mensen met kinderen gedaan. Wat voor wetenschappelijke verklaringen komen daaruit voort?
Marc Slors: “Het ging in de video om overimitatie, dus iets imiteren dat eigenlijk niet hoeft. Wat ik niet heb kunnen vertellen in de video maar wel graag wilde vertellen is dat er twee heel belangrijke verklaringen in de wetenschap zijn die we niet in de video behandeld hebben.
Wat we deden met de drankjes was geen functioneel gedrag dat geïmiteerd werd. Een verklaring is het feit dat we niet-functioneel gedrag toch kopiëren en dat het een soort bij-effect is van functioneel kopiëren. Kopiëren levert meestal gedrag op dat nuttig is, dus doen we het gedachteloos, ook in situaties waarin we lijken te kunnen zien dat het geen nut heeft. Deze verklaring komt voor uit hoe kinderen gedrag kopiëren, namelijk kinderen denken: volwassenen weten het wel.
De andere verklaring is dat kinderen dat doen om een soort signaal af te geven om aan te geven dat je ‘tot jouw groep’ behoort.
Nu is er alleen een probleem: er zijn heel veel experimenten gedaan en geen van beide verklaringen wordt door alle experimenten gesteund. De verklaring die we in het filmpje laten zien omdat mensen gevoelig zijn voor gewoonte om binnen een groep te kunnen functioneren, dat is een verklaring die wel strookt met alle experimenten die gedaan zijn.
Dat is wel echt iets dat ik had willen laten zien, de twee traditionele verklaringen, dus dat overimitatie een bij-effect is of om een signaal af te geven dat je tot een bepaalde groep hoort, zeggen dat overimitatie geen functie heeft of een heel beperkte functie. Ik zeg juist: het is heel belangrijk en overimiteren is essentieel om een maatschappij te laten functioneren en heeft dus echt wel een functie.
Ik was wel heel verbaasd over de uitkomst van het experiment dat we uitvoerden met Universiteit van Nederland en ik vond het echt razend interessant wat er uit kwam. Normaal worden overimmitatie-experimenten altijd gedaan met kinderen en dan vooral kleine kinderen. Dit komt voor uit de veronderstelling: volwassenen doen dat niet. Maar dat doen ze dus wel! Ik had wel verwacht dat sommigen het zouden doen, maar zoveel…
Ook was ik heel blij met de antwoorden die sommige mensen gaven. Ze probeerden niet eens een reden te geven voor het nadoen van het ritueeltje. ‘Dat doe ik omdat jij het doet’ was dan de verklaring. Voor zover ze iets anders zeiden was dat omdat ze het deden uit respect voor ‘de cultuur van de Salomonseilanden. Het is voor mensen dus ontzettend natuurlijk om dit soort gedragingen te koppelen aan cultuur. Het heeft te maken met sociale coördinatie en niet zozeer met kennis, maar dat je tot dezelfde groep behoort.
Het gaat allemaal om conventies en dat is wat de antwoorden van de mensen ook echt lieten zien. Mensen doen het uit respect voor een culturele conventie omdat het een soort van beleefdheid is. Dat vond ik interessant bij de interviews achteraf.”
S: Sommigen zeggen niet gevoelig te zijn voor dat soort conventies, dat zie je ook veel terugkomen in de commentaren onder de video.
MS: “Ja, natuurlijk, het is een heel algemeen iets om te zeggen dat het je niets doet en het verschilt van persoon tot persoon. Zelfs als je je er niets van aantrekt, dan ben je je er wel bewust van. Iemand die zegt: ‘dan kijk ik wel de andere kant op’, dan is dat ook een statement. Zo zit de wereld in elkaar. Je kunt gewoon niet niet een statement maken. Bepaalde conventies bestaan en dat betekent dat iedereen zich verhoudt tot bepaalde conventies. Dus deze persoon in de comments van YouTube, is zich heel bewust van de conventies.
S: Mensen lijken heel overtuigd van zichzelf?
MS: “Ja, mensen hebben weinig zelfinzicht en dat is helemaal niet erg, maar het is wel goed je dat te realiseren. Het heeft ook een relativerende waarde als je beseft dat je onderdeel bent van een kudde. We zijn niet geëvolueerd omdat we zo slim waren dat we daarom gingen samenwerken, maar juist als groep geëvolueerd en dat maakte ons slim. Het idee dat individuen heel slim waren is al lang achterhaald.
Dat slim zijn, daar wilde ik ook nog iets over zeggen. Aan het van de video eind zegt Loes: ‘als kuddedier zijn we slim’. Ik denk alleen niet dat je heel snel doorhebt wat ermee wordt bedoeld. Waar het om gaat is dat een groep overleeft. Slim zijn betekent je aanpassen aan de omgeving. Door in groepen samen te werken, door specialisatie, door verschillende taken te verdelen, dat is onze manier van slim zijn. Het betekent niet meer dan een slimme groep vormen en daar is overimitatie een heel belangrijke factor in.
Wat ik heel interessant vond is dat de enige twee die het ritueeltje niet overnamen het ritueeltje ook niet gezien hadden. Daar moet ik Universiteit van Nederland echt voor danken, want ze zijn heel goed in het snel opzetten van zo’n proef en direct mensen te betrekken die gewoon op straat lopen.
S: Kun je dan zeggen dat je de video als echt onderzoek kunt gebruiken?
MS: “Ja, ik zou dit graag doorzetten naar een gecontroleerd onderzoek. Er moeten mogelijkheden in zitten, maar ook waarschijnlijk moeilijkheden (confounders), dus dat moet je goed doorspreken met veel mensen en ik denk dat je het om kunt zetten in een echt experiment.
Het is altijd een kwestie van geld en bij filosofie is nooit geld voor dit soort experimenten. Waar het mij uiteindelijk om te doen is is niet om te bewijzen dat we dingen doen om het na te doen. Iemand zei iets van: ‘dit is zo voordehandliggend, wat doen die mensen op de universiteit’.
Waar ik het meest in geïnteresseerd ben is: wat is de beste verklaring hiervoor? Ik denk dus sociale coördinatie, zoals het schaakvoorbeeld uit het filmpje. Ik denk dat dat beter is dan de andere verklaring. Als het echt evolutionair hyperbelangrijk is, dan gaat dat overimiteren veel verder dan de experimenten tot nu toe hebben laten zien. Ook volwassenen doen dit gewoon. Het belang van sociale conventies kan zo wat meer naar voren komen en dat is belangrijk voor het begrijpen van groepsidentiteit en groepsconflict. Als dat soort dingen nu onderzocht worden, dan wordt gekeken naar overtuigingen, waarden of religies die mensen hebben zonder te kijken naar heel simpele sociale conventies zoals dit. Als blijkt dat mensen hier hypergevoelig voor zijn, dan blijkt misschien wel dat groepsidentiteit veel meer met dit te maken heeft dan met overtuigen en waarderen, etc. Dan kun je dat misschien toepassen in inburgeringscursussen of omgaan met andere culturen. Het lijkt heel triviaal, maar waar het mij om gaat is waarom is dat zo? Als je een evolutionaire verklaring geeft die dieper gaat dan tot nu toe, dan kunnen daar allemaal belangrijke consequenties uit komen.”
