Wat als de aardappelen op je bord zijn gegroeid dankzij menselijke urine? Het klinkt misschien als een grap of een vies experiment, maar het is een verrassend serieuze en duurzame optie.
In deze aflevering van de Universiteit van Nederland legt onderzoeker Kimo van Dijk van de Wageningen University & Research uit hoe we voedingsstoffen uit urine kunnen terugwinnen en omzetten in een veilige meststof. Sterker nog: in veldproeven werkte die meststof zelfs beter dan gewone kunstmest. Maar hoe veilig is dat eigenlijk? Waarom gebruiken we niet gewoon mest van dieren? En hoe dicht zijn we bij een toekomst waarin we onze eigen voedingsstoffen hergebruiken?
Scientias: De video is inmiddels ruim een jaar oud. Zijn er sindsdien nog ontwikkelingen geweest rondom circulaire sanitatie of het hergebruik van urine?
Kimo van Dijk: “Ja, best veel eigenlijk. Een interessante ontwikkeling is dat in Leeuwarden serieus wordt gekeken naar een nieuwbouwproject waarbij zo’n tweeduizend woningen gebruik gaan maken van een zogenoemd zwartwatersysteem. Daarbij worden poep en plas apart ingezameld via een vacuümtoiletsysteem, zodat de voedingsstoffen hergebruikt kunnen worden. Als dat doorgaat, zou het het eerste grootschalige project van Nederland zijn.
Daarnaast zijn er plannen voor wat je een soort ‘plasfabriek’ zou kunnen noemen. Daarbij wordt urine van bijvoorbeeld festivals, concertlocaties en andere plekken centraal verzameld en verwerkt tot meststof. Dat soort initiatieven wordt nu echt serieus verkend.”
En hoe staat het ervoor met jullie onderzoeksproject?
“We hebben inmiddels twee jaar veldproeven gedaan met aardappelen. Opnieuw zagen we ongeveer hetzelfde effect: onze urine-gebaseerde meststof werkte qua stikstof zo’n 25 procent beter dan kunstmest. Daarnaast laten eerste resultaten zien dat we een groot deel van medicijnresten uit urine kunnen verwijderen, al onderzoeken we dat nog verder.”
Ja, dat sluit mooi aan op het stukje veiligheid. Ik kan me voorstellen dat mensen toch een beetje huiverig worden van het idee van eten dat op menselijke urine verbouwd is. Maar is dat vooral psychologisch, of zitten er echt gezondheidsrisico’s aan?
“Die psychologische drempel is er zeker. Maar wetenschappelijk gezien kijken we natuurlijk vooral naar veiligheid. Urine is normaal gesproken relatief schoon en bevat veel minder ziekteverwekkers, zoals zoals bacteriën, schimmels en virussen, dan mensen denken.
Volgens richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie kun je urine al veilig gebruiken na ongeveer een half jaar opslag. Wij doen daar nog extra verwerking bovenop, zoals beluchting in een bioreactor en membraanfiltratie. Grotere ziekteverwekkers zoals bacteriën komen daar simpelweg niet doorheen. Bij kleinere virussen moet je alert blijven, al overleven die buiten een lichaam vaak niet lang. Bovendien staat de urine meestal al weken stil voordat die verwerkt wordt.”
Iemand in de reacties vroeg zich af: waarom gebruiken we niet gewoon meer mest van dieren in plaats van kunstmest? We hebben in Nederland toch al een mestoverschot?
“Dat klinkt logisch, maar het verhaal is iets ingewikkelder. Boeren gebruiken dierlijke mest in Nederland namelijk al volop als basisbemesting. Tegelijkertijd zitten er grenzen aan hoeveel dierlijke mest je mag gebruiken, onder meer vanwege stikstofuitstoot zoals ammoniak. Daarom wordt kunstmest vaak gebruikt als aanvulling. Mest bevat veel voedingsstoffen, maar niet altijd in precies de verhouding die een gewas op een bepaald moment nodig heeft. Met kunstmest kunnen boeren gerichter bijsturen, bijvoorbeeld later in het groeiseizoen, om zeker te weten dat gewassen goed groeien. Voor minerale meststoffen gemaakt uit urine zou dat ook kunnen gelden.
Daarnaast ontstaat diermest natuurlijk niet uit het niets. De voedingsstoffen daarin komen via veevoer vaak uit andere delen van de wereld, zoals soja uit Zuid-Amerika. Daardoor halen we nutriënten hierheen, terwijl landbouwgrond elders juist uitgeput kan raken. Daarom is het belangrijk om slimmer om te gaan met voedingsstoffen en ze zoveel mogelijk lokaal te hergebruiken.”
In de video liet je toiletten zien die poep en plas scheiden. Maar mensen gooien natuurlijk ook schoonmaakmiddelen door de wc. Wat gebeurt er bijvoorbeeld met schoonmaakmiddelen die chloor bevatten?
“Dat is inderdaad iets waar je rekening mee moet houden. Veel normale schoonmaakmiddelen worden gelukkig tijdens het proces afgebroken, omdat we de urine beluchten. Daarbij worden stoffen geoxideerd en afgebroken. Chloorhoudende middelen kunnen wel lastiger zijn, dus daar wil je voorzichtig mee omgaan. Tegelijkertijd hebben we ook festivalurine verwerkt. Daar wordt echt niet alleen biologisch schoongemaakt en toch werkte het verwerken in de Purinator bioreactor prima.”
Hoe realistisch is het dat we over tien of twintig jaar echt op grotere schaal onze eigen voedingsstoffen hergebruiken?
“Technisch kan het al. De vraag is vooral of we systemen durven aan te passen. Bij innovaties moet iemand de eerste stap zetten, kijk naar elektrische auto’s of zonnepanelen. Gebouwen die nu worden neergezet staan er misschien honderd jaar. Als je daar geen aparte leidingen voor urine of zwart water aanlegt, ben je een kans kwijt.”
En misschien moeten we dus wennen aan een gek idee: eten verbouwd op menselijke plas. Of, zoals Van Dijk het zelf relativeert: “Als mensen beseffen dat we nu ook al groenten verbouwen op dierlijke poep en plas, dan valt die weerstand vaak ineens mee.”
