Aziatische olifanten (Elephas maximus) hebben het door als je naar ze kijkt. Ze gebaren het meest wanneer zowel het lichaam als het gezicht van een mens naar hen toe gericht is. Lichaamsoriëntatie blijkt een sterkere aanwijzing dan gezichtsoriëntatie, maar die werking is het duidelijkst als het gezicht óók naar de olifant is gedraaid. De dieren reageren dus niet simpelweg op de aanwezigheid van een mens, maar op een combinatie van visuele aanwijzingen die samen duidelijk maken of iemand wel of niet op ze let.
Wie aan olifanten denkt ziet al snel die enorme oren en toeterende slurf voor zich—en inderdaad, olifanten staan ook bekend om hun rijke akoestische communicatie. Ze gebruiken echter ook veel gebaren en lichaamstaal. Eerder bleek al dat Afrikaanse savanneolifanten menselijke aandacht kunnen inschatten aan de hand van iemands gezichts- en lichaamsrichting. Of hun Aziatische neven, die zich miljoenen jaren geleden evolutionair hebben afgesplitst en op veel vlakken ander gedrag en andere cognitie tonen, dat ook kunnen was nog onduidelijk. De resultaten zijn te vinden in Scientific Reports.
Voedsel
Een team van Kyoto University besloot die vraag te onderzoeken. “Na mijn promotieonderzoek naar hoe olifanten communiceren wilde ik testen of Aziatische olifanten begrijpen wanneer mensen aandacht voor hen hebben,” zegt meewerkend onderzoeker Hoi-Lam Jim. De onderzoekers reisden hiervoor naar Chiang Rai in het noorden van Thailand en werkten daar met tien vrouwelijke Aziatische olifanten. Tijdens een eenvoudig experiment konden de dieren om eten ‘vragen’ terwijl een onderzoeker systematisch varieerde hoe zij haar lichaam positioneerde: zowel gezicht als lichaam naar de olifant, beide van de olifant af, alleen het gezicht naar de olifant of alleen het lichaam naar de olifant. Daarnaast werd gekeken wat de dieren deden wanneer er helemaal geen mens aanwezig was.
Vervolgens telde het team hoe vaak de olifanten richting het teamlid signalen afgaven—kortweg: hoe vaak ze actief ‘communiceerden’—in elke conditie. Het patroon was duidelijk: de dieren gebaarden het meest wanneer zowel het lichaam als het gezicht van de mens op hen gericht waren. Lichaamsoriëntatie leek in die mix zwaarder te wegen dan gezichtsoriëntatie, maar dat effect kwam vooral naar voren wanneer het gezicht óók naar de olifant was gedraaid.
Met andere woorden: olifanten pikken meerdere visuele hints tegelijk op en combineren die om te bepalen of een mens beschikbaar is. Jim voegt toe: “We waren verrast dat de olifanten niet simpelweg meer gebaren omdat er een mens in de buurt is.” In de afwezigheid van een teamlid gedroegen de dieren zich namelijk alsof er iemand stond met het lichaam van hen afgewend—alsof de ‘aandacht’ ontbrak. Dat duidt erop dat ze gevoelig zijn voor lichaamsrichting en dat enkel de aanwezigheid van een mens niet voldoende is om hen tot extra gebaren aan te zetten.
Cognitief
De resultaten suggereren dat Aziatische olifanten, net als hun Afrikaanse verwanten, het belang van visuele aandacht begrijpen voor effectieve communicatie met mensen. Belangrijk daarbij is dat ze niet alleen op het gezicht of alleen op het lichaam afgaan, maar juist op de combinatie. Dat past bij het beeld van olifanten als sociale, cognitief begaafde dieren die informatie uit verschillende bronnen kunnen samenbrengen. “Onze bevindingen laten zien dat olifanten subtiele signalen benutten om in te schatten of communicatie kans van slagen heeft,” zegt Jim. “Het gaat hen niet om één signaal, maar om het grotere plaatje.”
Het onderzoek verdiept hiermee ons begrip van de cognitie van Aziatische olifanten en maakt een vergelijking mogelijk tussen soorten die evolutionair uit elkaar zijn gegroeid. Daarmee draagt het bij aan de bredere vraag hoe complexe sociale vermogens—zoals het lezen van aandacht, intenties en beschikbaarheid—ontstaan en behouden blijven in het dierenrijk.
Daarnaast biedt het praktische aanknopingspunten voor de omgang met Aziatische olifanten in mens-dierinteracties, bijvoorbeeld in opvangcentra of dierentuinen: wie de aandacht van een Aziatische olifant wil moet zelf eerst duidelijk laten zien dat hij oplet. De onderzoekers kijken vooruit en willen in vervolgwerk andere aspecten van de cognitie van Aziatische olifanten onderzoeken, zoals hoe goed ze kunnen samenwerken. Zo komt stukje bij beetje een rijker beeld tot stand van hoe deze indrukwekkende dieren informatie verzamelen, wegen en gebruiken.
Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week?
Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!
Luister ook naar de Scientias Podcast:
