Astronomen hebben met de James Webb-ruimtetelescoop (JWST) voor het eerst een voorloper van een zogeheten ‘Little Red Dot’ gevonden. Deze Little Red Dots zijn waarschijnlijk vroege sterrenstelsels en behoren daarmee tot de meest intrigerende objecten die met de JWST bij hoge roodverschuivingen zijn gevonden.
Het team, onder leiding van de Rijksuniversiteit Groningen, presenteerde het resultaat op 30 juni 2026, tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de European Astronomical Society in Lausanne, Zwitserland. De studie is geaccepteerd voor publicatie in vakblad The Astrophysical Journal.
Little Red Dots
Little Red Dots (LRD’s) bevatten zware actieve zwarte gaten waarvan de aanwezigheid zo vroeg in de kosmische tijd lastig te verklaren is. Inzicht krijgen in hoe deze objecten zijn ontstaan, is momenteel een van de belangrijkste vraagstukken in de extragalactische (buiten de melkweg liggende) astronomie.
De door de onderzoekers gevonden bron is een klein zogenoemd ‘starburst-sterrenstelsel’ dat zich in de eerste 10 miljoen jaar van zijn vorming bevindt. Het sterrenstelsel maakt in een razend tempo nieuwe sterren. Het is zo jong en heeft zo’n hoge dichtheid dat het JWST-spectrum alleen maar Balmer-emissielijnen laat zien (deze worden geproduceerd door overgangen in waterstof), maar nog helemaal geen metaallijnen. Wat je normaal gesproken wel ziet bij het ontstaan van een sterrenstelsel.
Het effect van een zwaartekrachtlens
Ze concluderen dat het de voorloper is van een LRD, omdat het kleine stelsel een actief zwart gat bevat, dat nu al groot is. Dat wijst erop dat het zwarte gat mogelijk al voor het omringende stelsel is ontstaan, zoals astronomen vermoeden bij LRD’s. De vorming van veel nieuwe sterren helpt het zwarte gat verder te groeien, doordat vers gas uit de halo van donkere materie, een regio om het sterrenstelsel heen met veel donkere materie, naar het centrum wordt geleid via de zwaartekracht.
Het object staat zo ver weg dat we het zien zoals het was toen het heelal nog maar ongeveer één miljard jaar oud was. Ter vergelijking: het heelal is nu 13,8 miljard jaar oud. We kunnen het alleen waarnemen omdat een enorme groep sterrenstelsels op de voorgrond als een soort vergrootglas werkt. Door de zwaartekracht van deze groep wordt het licht van het verre object ongeveer zestien keer versterkt.
Een fundamentele stap
De onderzoekers hebben met JWST veel kleine, verre sterrenstelsels bestudeerd. De meeste daarvan hebben spectra met meerdere emissielijnen. Het spectrum van deze bron trok hun aandacht vanwege de volledige afwezigheid van metaallijnen, wat uiterst zeldzaam is in sterrenstelsels die veel sterren vormen. Bij stervorming worden elementen doorgaans zeer snel geproduceerd.
Hoofdonderzoeker Karina Caputi van de Rijksuniversiteit Groningen beschouwt de ontdekking als “een fundamentele stap om de vorming van LRD’s te begrijpen.” Het team wil verdere waarnemingen doen met de JWST en het ALMA observatorium in Chili.
