In Senegal ontdekten archeologen een oude ijzerwerkplaats die bijna acht eeuwen actief bleef.
Archeologen hebben in het oosten van Senegal een uitzonderlijke vondst gedaan. Bij de site Didé West 1, vlakbij de Falémé in het oosten, vonden onderzoekers de resten van een oude ijzerwerkplaats die tussen de 4e eeuw voor Christus en de 4e eeuw na Christus in gebruik was. Dat betekent dat er op deze plek bijna acht eeuwen lang ijzer werd geproduceerd. Dat is opvallend: zulke werkplaatsen blijven in Afrika meestal maar een paar generaties in gebruik. Het onderzoek is te vinden in African Archaeological Review.
grote hoop slak
De ontdekking werd gedaan door een internationaal team onder leiding van de University of Genève, in samenwerking met het Institut Fondamental d’Afrique Noire in Dakar. De vondst is belangrijk, omdat de oorsprong van ijzermetallurgie in Afrika ten zuiden van de Sahara nog altijd niet goed bekend is. Onderzoekers weten dat deze technologie daar minstens 3.000 jaar geleden bestond, maar hoe die precies is ontstaan en zich heeft verspreid is onduidelijk.
Op de site troffen archeologen een grote hoop slak aan van ongeveer honderd ton. Slak (in het Engels ook wel slag genoemd) is het afval dat overblijft na het smelten van ijzererts. Ook vonden ze een halfronde opstelling van ongeveer dertig gebruikte tuyères. Dat zijn kleipijpen die lucht naar de oven leiden, zodat het vuur heet genoeg wordt om ijzer te maken. Daarnaast zijn 35 ronde ovens blootgelegd, elk ongeveer 30 centimeter diep. Alles samen laat dit zien dat hier lange tijd op dezelfde plek ijzer werd geproduceerd.
Kleinschalige werkplaats
Volgens de onderzoekers ging het waarschijnlijk om een kleinschalige werkplaats die vooral landbouwgereedschappen produceerde voor lokaal gebruik. IJzer was in die tijd een belangrijke grondstof, omdat het sterkere en duurzamere werktuigen mogelijk maakte. Daarmee kon de landbouw efficiënter worden. Juist daarom geldt de opkomst van ijzerproductie als een belangrijke technologische verandering in de geschiedenis.
Wat deze site extra bijzonder maakt is het feit dat de resten uitzonderlijk goed bewaard zijn gebleven. Daardoor kunnen onderzoekers niet alleen zien dat er ijzer werd gemaakt, maar ook hoe dat gebeurde. De werkplaats hoort bij een smelttraditie die bekendstaat als FAL02. Die traditie is te herkennen aan kleine ronde ovens met een losse schoorsteen en grote kleien tuyères. Opvallend is dat deze pijpen niet één grote opening hadden, maar meerdere kleine openingen. Via kleine zijgangen werd de lucht zo verdeeld over de onderkant van de oven.
Leestip: De fascinerende dingen die een paar oude tanden ons vertellen over het leven in de ijzertijd
Hoofdonderzoeker Mélissa Morel zegt: “Dankzij de uitzonderlijk goede conditie en de bijzondere technische kenmerken is deze site echt uniek. Ze biedt een zeldzame kans om te bestuderen hoe het smelten van ijzer zich over de eeuwen heen heeft aangepast.”
De onderzoekers konden dat achterhalen door opgravingen uit te voeren in 2018 en 2022. Daarbij bestudeerden ze niet alleen de losse vondsten, maar ook de bodemlagen en de ruimtelijke indeling van de werkplaats. Uit die analyse blijkt dat de werkplaats in de loop van de tijd langzaam opschoof naar het noorden. Zo konden de wetenschappers de ontwikkeling van het terrein stap voor stap reconstrueren.
Stabiele traditie
Opvallend is dat de gebruikte technieken in al die eeuwen nauwelijks veranderden. Er waren wel kleine aanpassingen, maar de basis bleef hetzelfde. Dat is bijzonder, want op andere Afrikaanse plekken met oude metaalproductie zien onderzoekers vaak juist veel verandering door de tijd heen. “Ondanks de zeer lange periode waarin deze werkplaats werd gebruikt, bleef deze traditie opmerkelijk stabiel,” zegt teamlid Anne Mayor. “Dat laat zien hoe belangrijk technische en culturele keuzes waren voor de vroege ijzerproductie.”
De ontdekking is ook relevant op grotere schaal. In heel West-Afrika zijn tot nu toe maar ongeveer twaalf sites uit het eerste millennium voor Christus goed onderzocht en betrouwbaar gedateerd. Elke nieuwe vondst kan daarom veel toevoegen aan ons beeld van de vroege ijzerproductie in de regio. Didé West 1 laat zien dat ijzersmelten in West-Afrika niet alleen al vroeg aanwezig was, maar op sommige plekken ook eeuwenlang volgens een vaste methode werd uitgevoerd.
De onderzoekers gaan hun werk in Senegal voortzetten. Door sites met elkaar te vergelijken hopen ze beter te begrijpen hoe ijzertechnieken zich ontwikkelden en verspreidden.
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Hoe begon de ijzertijd? Wetenschappers vinden een belangrijke aanwijzing en Wetenschappers komen meer te weten over de Filistijnen door de thuisstad van Goliath onder de loep te nemen . Of lees dit artikel: Het sneeuwt ijzer in het binnenste van de aarde .
Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:
