De invloed van de mens blijft bepalend voor de biodiversiteit en koolstofopslag in het grootste regenwoud ter wereld. Een onderzoeksteam aan de Universiteit van Amsterdam laat zien dat het Amazonewoud nog steeds grote ecologische sporen draagt van zowel precolumbiaanse inheemse gemeenschappen als Europese kolonisten.
Met behulp van uitgebreide modellen en grote historische datasets ontdekten ze dat de eeuwen van vestiging door mensen, het landbouw- en grondstoffengebruik sporen hebben achtergelaten in de verspreiding van boomsoorten in het Amazonegebied. Deze sporen zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar. De studie is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS.
“Onze bevindingen laten zien dat ogenschijnlijk ongerepte delen van het Amazonewoud door mensen zijn gevormd over een periode van honderden of zelfs duizenden jaren”, vertelt Crystal McMichael, hoofdauteur van de studie. “Deze onzichtbare erfenis heeft nog steeds invloed op zowel de werking van ecosystemen als de biodiversiteit.”
Hoe de onderzoekers te werk gingen
De onderzoekers combineerden gegevens van meer dan 7000 archeologische vindplaatsen met ruim 100.0000 gedigitaliseerde biodiversiteitsgegevens die helemaal teruggaan tot de vroege Europese expedities. Door patronen van menselijke nederzettingen in kaart te brengen uit zowel de precolumbiaanse periode (voor de komst van de Europeanen) als de koloniale periode (1600 tot 1930) brachten de onderzoekers in beeld waar menselijke activiteit het meest intensief was. Deze historische gegevens vergeleken zij met boomgegevens uit 1.521 bospercelen verspreid over het Amazonebekken, die samen 262 verschillende soorten vertegenwoordigen.
Zowel inheemse als koloniale gemeenschappen vestigden zich meteen langs de grote rivieren, waar een vruchtbare bodem en toegang tot handelsroutes grotere gemeenschappen mogelijk maakten. Zelfs nu nog zijn er in bossen binnen ongeveer 10 kilometer van deze rivieren meer boomsoorten die door mensen werden gebruikt.
“Rivieren zijn altijd de levensaders van het Amazonegebied geweest”, vertelt medeauteur Mark Bush van het Florida Institute of Technology. “Ze bepaalden hoe mensen zich verplaatsten, leefden en met het bos omgingen en die geschiedenis staat nog steeds in het ecosysteem geschreven.”
De invloed van de mens op het Amazonewoud
De onderzoekers laten zien dat de menselijke activiteit het bos heeft verrijkt met veel nuttige en inmiddels iconische soorten. Bomen zoals de paranoot, de rubberboom en de murumurupalm doen het allemaal goed in gebieden met een lange geschiedenis van menselijke aanwezigheid. Deze soorten behoren nu nog steeds tot de economisch en ecologisch belangrijkste van het Amazonegebied.
Daarentegen lijken andere boomsoorten, zoals bepaalde palmen en hardhoutsoorten die in de koloniale bouw werden gebruikt, te zijn afgenomen in regio’s die tijdens de koloniale periode en rubberkoorts zwaar zijn uitgebuit.
“Inheemse gemeenschappen hadden de neiging om bossen actief te beheren en in de loop van de tijd de balans tussen verschillende soorten te veranderen”, zegt medeauteur Hans ter Steege van het Naturalis Biodiversity Center. “Latere kolonisten daarentegen gingen veel intensiever om met de natuurlijke rijkdommen van het gebied, waardoor ecologische littekens zijn achtergebleven die nog steeds aan het herstellen zijn.”
Om de toekomst te beschermen, moeten we eerst het verleden begrijpen
Het onderzoek daagt het heersende idee uit dat de meeste Amazonebossen puur natuurlijke systemen zijn, onaangeroerd door mensenhanden. Tegelijkertijd werpt het ook een kritisch licht op recente opvattingen dat alleen de precolumbiaanse bewoners het Amazonegebied hebben gevormd.
De onderzoekers stellen dat het erkennen van de erfenissen uit het verleden van cruciaal belang is voor het verbeteren van modellen voor natuurbehoud en klimaat, aangezien daarin vaak wordt aangenomen dat oerbossen gedurende millennia onaangeroerd zijn gebleven. Het onderzoek laat zien dat delen van het Amazonegebied voortdurend veranderen door de wisselwerking tussen mens en natuur. Een landschap dat keer op keer is gevormd, verlaten en weer tot leven gekomen.
“Om de toekomst van het Amazonegebied te beschermen, moeten we eerst zijn verleden begrijpen”, zegt McMichael tot besluit. “Rekening houden met oude en koloniale erfenissen kan ons helpen beter te voorspellen hoe bossen reageren op ontbossing, klimaatverandering en herbebossing.”
We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Lokale natuurbeheer in de Amazone blijkt een enorme impact te hebben en We hebben het Amazonewoud op sommige plaatsen zo verpest dat zelfs bomen niets meer in een doorstart zien. Of lees dit artikel: Waarom de reuzen van het Amazonewoud sterker groeien dan ooit.
