Hoe weet je hoe oud een eeuwenoud manuscript is als er geen datum op staat?
Onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen zijn erin geslaagd om de leeftijd van de Dode Zee-rollen te achterhalen. Dat deden ze met hun AI-programma Enoch. Ze ontdekten onder meer dat veel Dode Zee-rollen waarschijnlijk ouder zijn dan we dachten. Scientias.nl sprak met Mladen Popović, decaan van de faculteit Religie, Cultuur en Maatschappij aan de Rijksuniversiteit Groningen en mede-auteur van de studie waarin de techniek wordt beschreven, om te begrijpen hoe dit werkt en waarom het zo’n belangrijke ontdekking is.
Een gat in de tijd dichtslaan
De Dode Zee-rollen zijn een verzameling oude manuscripten, gevonden in grotten bij de Dode Zee, die ons veel vertellen over het vroege jodendom en christendom. Maar precies dateren? Dat was altijd een gok. Traditioneel keken experts naar het handschrift, een methode die paleografie heet, om te schatten wanneer iets geschreven was. Het probleem daarmee is dat het vaak nattevingerwerk was. Popović legt uit waarom: “Er was een gat van een paar honderd jaar tussen gedateerde manuscripten uit de 5de en 4de eeuw voor Christus tot de 1ste en 2de eeuw na Christus. Op grond van paleografie lag er een benadering om voor de tussenliggende eeuwen manuscripten te dateren op basis van hun schrijfstijl, maar dit mist een empirische basis.” Deze empirische basis hebben we nu wel, zegt hij.
AI-assistent Enoch
De onderzoekers combineerden twee technieken. Eerst gebruikten ze radiokoolstofdatering om de leeftijd van bepaalde manuscripten in kaart te brengen. Dat is een methode waarbij je kijkt hoe oud organisch materiaal is door te meten hoeveel koolstof-14 er nog in zit. Die radioactieve stof vervalt langzaam over duizenden jaren, waardoor het als een soort natuurlijke klok werkt. Met die data trainden ze Enoch, hun AI-programma. “Enoch herkent kenmerken van schrijfstijlen van koolstof gedateerde manuscripten en zoekt de overeenkomsten in stijl met niet-gedateerde manuscripten en plaatst die dan op de tijdlijn na analyse op basis van waarschijnlijkheid”, zegt Popović.
Enoch scant met andere woorden hoe letters eruitzien (zijn ze rond, scherp, dicht op elkaar?) en vergelijkt dat met manuscripten waarvan we de leeftijd wél weten. Zo puzzelt het programma uit waar een ongedateerd stuk op de tijdlijn past. De onderzoekers testten dit op 135 Dode Zee-rollen, en vonden 79 procent van de schattingen geloofwaardig. Dat is ook hoe ze ontdekten dat veel rollen ouder zijn dan gedacht. Hoe kan het dat Enoch en radiokoolstof samen oudere data opleveren dan de oude methode? De manuscripten waarmee Enoch leerde, zo blijkt, bleken zelf al ouder dan gedacht toen ze met koolstof werden getest. Dat trekt de hele tijdlijn een stukje naar achteren.
Handschrift als tijdcapsule
Maar waarom werkt dit überhaupt? Wat maakt handschrift zo’n goede hint? Popović legt het uit: “Handschrift en stijlen van schrijven ontwikkelen zich op kenmerkende wijze door de tijd heen. Wij schrijven nu ook anders dan 100 jaar geleden of in de 19de of 18de eeuw. Dat heeft deels met technologische ontwikkelingen te maken (soorten papier, soorten pen, etcetera) maar ook deels met esthetische overwegingen en mode.” Denk aan je eigen handschrift: dat verschilt van dat van je oma, en zij schreef weer anders dan een middeleeuwse monnik. “Deze ontwikkelingen kun je in principe vaak relateren aan de tijd”, zegt hij.
Dit gaat niet alleen over de Dode Zee-rollen. De methode kan een gamechanger zijn voor andere oude teksten. “De technieken en methoden die voor Enoch zijn ontwikkeld kunnen ook toegepast worden voor andere handgeschreven historische collecties”, bevestigt Popović.
Hoe zeker zijn we?
Als Enoch en radiokoolstof het eens zijn, klinkt dat overtuigend. Volgens Popović is er echter nog ruimte voor verbetering. Meer data erin pompen kan het programma bijvoorbeeld nog scherper maken. Hoe dan ook is Popović enthousiast. Hij hoopt nu dat anderen ermee aan de slag gaan: “Andere wetenschappers kunnen de tool nu ook gebruiken en ik ben benieuwd naar welke teksten ze zullen testen en hoe dat hun interpretaties van teksten en geschiedenis zal onderbouwen of veranderen.”
