Een nieuw dwergplaneetje? Rubin vindt groot ijswereldje voorbij Pluto

De Vera C. Rubin-sterrenwacht heeft voor het eerst een kandidaat-dwergplaneet gevonden: 2026 ED138, een groot en helder object voorbij de baan van Pluto. Als de status wordt bevestigd, behoort het tot de grootste dwergplaneten in ons zonnestelsel.

De Vera C. Rubin-sterrenwacht op de Cerro Pachón in Chili. Foto: Rubin Obs/NSF/AURA

Op 13 oktober 2026 liep Matthew Holman, astronoom verbonden aan het Center for Astrophysics van het Harvard & Smithsonian instituut, een zoekprogramma door de gegevens die de Vera C. Rubin-sterrenwacht eerder dat jaar had verzameld. Het programma is gebouwd om tussen miljarden lichtpuntjes de bewegingen van kleine objecten op te sporen. Wat Holman vond, was geen alledaags rotsblok. Het object stond ver voorbij Neptunus, maar was opvallend helder. De volgende dag werd de vondst gemeld bij het Minor Planet Center van de Internationale Astronomische Unie, en kreeg het object de voorlopige aanduiding 2026 ED138.

Een composietopname van meerdere Rubin-observaties uit de periode van 4 maart tot en met 11 juli 2026, met het hemelgebied waarin de nieuw ontdekte kandidaat-dwergplaneet 2026 ED138 werd gevonden. Je ziet er bar weinig op, hoewel de foto imposant en immens is. Zie verderop voor geannoteerde, gezoomde versie voor object ED138. Afbeelding: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA Acknowledgement: Image Processing: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

De ontdekking is bijzonder omdat het de eerste kandidaat-dwergplaneet is die door Rubin werd gevonden. De sterrenwacht is nog maar kort volledig in bedrijf en begon in 2026 aan de Legacy Survey of Space and Time, een tienjarige speurtocht langs de zuidelijke sterrenhemel. Dat zo’n groot object al in de eerste maanden opduikt, zegt iets over de gevoeligheid van de telescoop en de algoritmes die de gegevens doorzoeken.

Leestip: Deze onthullende foto van de Rubin-telescoop is het startschot van een kosmische film van jewelste

Geannoteerde foto van een deel van de sterrenhemel weergegeven in eerdere foto; enkele observaties van de nieuw ontdekte kandidaat-dwergplaneet 2026 ED138. De afbeelding is een composiet van meerdere opnamen uit mei 2026, waarbij de blauwgroene cirkels de tussenpozen aangeven tijdens observaties en 2026 ED138 in het midden van elke cirkel zichtbaar is. Zei verderop voor (korrelige) detailopnamen van het object zelf. Afbeelding/foto: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA Acknowledgement: Image Processing: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

Ver voorbij Pluto

2026 ED138 staat op dit moment ongeveer 46 astronomische eenheden (AE) van de zon. Eén astronomische eenheid is de gemiddelde afstand tussen de aarde en de zon. Pluto bevindt zich gemiddeld op zo’n 40 AE, dus de nieuwe kandidaat staat verder van de zon dan de bekendste dwergplaneet van ons stelsel. Daarmee is het een trans-Neptunisch object: een lichaam dat buiten de baan van Neptunus om de zon draait.

Een bovenaanzicht van het zonnestelsel met de baan van de nieuw ontdekte kandidaat-dwergplaneet 2026 ED138, gebaseerd op de Rubin-waarnemingen van 4 maart tot en met 11 juli 2026. Het object is weergegeven op zijn positie van 8 mei 2026. Geschat wordt dat deze zich dan op 46 AE bevindt. Afbeelding: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA Acknowledgement: Image Processing: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

De baan van 2026 ED138 is allesbehalve netjes in het vlak van het zonnestelsel (eclipticavlak) komen te liggen. Het object heeft een helling (inclinatie) van bijna 25 graden ten opzichte van dat vlak. Astronomen rekenen het daarom tot de zogeheten hete klassieke transneptunische objecten (TNO). Die schuine baan wijst erop dat het ooit door zwaartekracht wisselwerking met Neptunus uit zijn oorspronkelijke koers is geduwd.

Leestip: Maak kennis met de nieuwe kleinste dwergplaneet in ons zonnestelsel: Hygiea

Hoe groot is het precies?

De schattingen van de diameter lopen uiteen van 600 tot 1.500 kilometer. Die brede marge komt doordat astronomen vanaf zo’n afstand niet rechtstreeks kunnen meten hoe groot het oppervlak is. Ze kennen de afstand en de helderheid, maar moeten een aanname doen over hoe sterk het oppervlak het zonlicht terugkaatst (albedo). Een donker oppervlak betekent bij dezelfde helderheid een groter object dan een licht, ijzig oppervlak. Juist die onzekerheid maakt vervolgwaarnemingen in het infrarood nodig om de afmetingen beter vast te pinnen.

Een mozaïek van Rubin-opnamen van de nieuw ontdekte kandidaat-dwergplaneet 2026 ED138, gevonden in waarnemingsgegevens van 4 maart tot en met 11 juli 2026 door Matthew Holman (Center for Astrophysics van het Harvard & Smithsonian Institute), die bijdraagt aan de zoekalgoritmes van Rubin voor bewegende objecten in het zonnestelsel. Het object staat voorbij de baan van Pluto en lijkt volgens de eerste analyse een van de grootste en helderste lichamen in dat deel van het zonnestelsel. Afbeelding: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA Acknowledgement: Image Processing: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

Toch is de ondergrens van 600 kilometer veelbetekenend. Ijslichamen van die omvang hebben doorgaans genoeg eigen zwaartekracht om zich tot een bolvorm te trekken. Dat is precies de eigenschap die een object tot dwergplaneet bestempelt: het draait om de zon, het is geen maan, en het is zwaar genoeg om min of meer rond te zijn, maar het heeft zijn omgeving niet schoongeveegd zoals de acht grote planeten dat wel hebben (bij benadering). Als de latere metingen de bolvorm bevestigen, kan 2026 ED138 toetreden tot het gezelschap van Pluto, Ceres, Eris, Haumea en Makemake.

Leestip: Wetenschappers ontdekken mogelijk nieuwe dwergplaneet aan de rand van ons zonnestelsel

Verstopt tussen miljoenen sterren

Dat het object zo lang onopgemerkt bleef, heeft een simpele reden. 2026 ED138 staat momenteel aan de hemel in de buurt van het eclipticavlak van de Melkweg, een zone die bezaaid is met miljoenen sterren. Voor de meeste telescopen verdwijnt zo’n klein bewegend puntje tussen al dat achtergrondlicht. Rubin is echter ontworpen om de hele zuidelijke hemel steeds opnieuw te fotograferen en de opnamen met elkaar te vergelijken en zo toch ongeziene of overstemde details uit te lichten.

Een model van het zonnestelsel met de baan van de nieuw ontdekte kandidaat-dwergplaneet 2026 ED138. Het model toont ook de banen van de vijf door de Internationale Astronomische Unie erkende dwergplaneten: Pluto, Ceres, Eris, Haumea en Makemake. Afbeelding: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA Acknowledgement: Image Processing: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

In de archieven van de Dark Energy Camera, gemonteerd op de Victor M. Blanco-telescoop in Chili, vonden onderzoekers eerdere beelden waarop 2026 ED138 al zichtbaar was. Met hulp van de ADAM Precovery-dienst van het Asteroid Institute gaat de reeks waarnemingen terug tot 2016. Daardoor konden de astronomen de baan van het object over meer dan tien jaar volgen, wat de bepaling van de baan een stuk betrouwbaarder maakt.

Een schuine aanzicht van het zonnestelsel met de baan van de nieuw ontdekte kandidaat-dwergplaneet 2026 ED138, gebaseerd op Rubin-waarnemingen van 4 maart tot en met 11 juli 2026, met het object op zijn positie van 8 mei 2026. Afbeelding: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA Acknowledgement: Image Processing: M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

Een eerste mijlpaal in een lange reeks

De vondst van 2026 ED138 is nog geen bevestiging dat er een zesde dwergplaneet is bijgekomen. Daarvoor zijn de afmetingen en de vorm nog te onzeker, en de infraroodwaarnemingen die uitsluitsel moeten geven, moeten nog worden gedaan. Wat wel vaststaat, is dat de Vera C. Rubin-sterrenwacht zijn eerste kandidaat heeft geleverd, en dat het meteen een grote is. Rubin zal naar schatting tienduizenden objecten voorbij Neptunus vinden in de komende tien jaar, waarvan een klein deel groot genoeg kan zijn om als dwergplaneet te worden erkend. De komende jaren zal blijken of 2026 ED138 een eenzame uitschieter was, of de eerste van een reeks grote ijswerelden die al die tijd tussen de sterren verborgen bleven.

Niet alle termen gebruikt in ‘mijn’ astro-artikelen lezen even fijn weg :-). Zo nu ook: ‘2026 ED 138’…
Vraag aan jou: weet jij een leuke naam voor dit best significante hemellichaam in ons zonnestelsel – kandidaat dwergplaneet – potentieel zesde in de rij naast: Pluto, Ceres, Eris, Haumea en Makemake? Denk mee, en laat het weten in de comments hieronder! (Disclaimer; ondanks de beste inzendingen kent IAU zo haar eigen regels t.a.v. naamgeving).
Of, aanrader(!), bekijk de ontdekking eventueel via Orbitviewer, een interactieve webapplicatie die een driedimensionaal beeld geeft van de structuur van onze kosmische achtertuin met daarin ook de locatie en baan van ED 138.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast:

Bronmateriaal

"NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory Reveals Its First Dwarf Planet Candidate in Our Solar System" - RubinObservatory
Afbeelding bovenaan dit artikel: NSF–DOE Vera C. Rubin Observatory/NOIRLab/SLAC/AURA/M. Jurić (UW), D. de Martin & M. Zamani (NSF NOIRLab)

Fout gevonden?

Voor jou geselecteerd