Onderzoekers bestudeerden de menu’s van Portugese diplomatieke diners uit de periode 1910-2023 en toonden aan dat maaltijden een belangrijke rol kunnen spelen in het buitenlandbeleid van een land.
Eten brengt mensen samen. Het dient als instrument om over politieke standpunten te discussiëren, onderling begrip te kweken of zelfs om spanningen te creëren. Menukaarten kunnen een afspiegeling van deze intenties zijn, door voedsel te gebruiken om specifieke psychologische effecten te creëren en symbolische boodschappen over te brengen. Maar hoe gebeurt dat precies?
Onderzoekers in Portugal hebben nu menu’s van diplomatieke diners, staatsbanketten en recepties uit de 20e en 21e eeuw onderzocht. Dit deden ze om te achterhalen hoe maaltijden het Portugese buitenlandbeleid en de geopolitiek weerspiegelden en vormgaven.
Politiek instrument
“De maaltijden spelen een belangrijke rol als diplomatieke standpunten in de uitvoering en continuïteit van het Portugese buitenlandbeleid”, aldus Óscar Cabral, onderzoeker van het artikel in Frontiers in Political Sciences en onderzoeker gastronomische wetenschappen aan het Baskisch Culinair Centrum in Spanje. “Ze laten zien hoe culinaire en gastronomische kookkunsten diplomatieke onderhandelingen hebben vergemakkelijkt en mogelijkheden hebben geboden voor culturele uitwisseling, politieke boodschappen en de overdracht van de Portugese cultuur.”
Klimaatconferentie Madrid
“Menu’s kunnen doelbewust worden ontworpen om politieke boodschappen over te brengen en niet-gastronomische aspecten te benadrukken”, legt Cabral uit. “Zo hadden de gerechten op de klimaatconferentie van Madrid in 2019 namen als ‘Opwarmende Oceanen’, ‘Eet ongelijkheid’, ‘Urgent’ en ‘Minimaliseer dierlijke eiwitten’ om de aandacht te vestigen op klimaatproblemen.”
Maar het idee om voedsel op deze manier te gebruiken is niet nieuw. Voor dit onderzoek analyseerden de onderzoekers menu’s van 457 diplomatieke maaltijden die werden geserveerd vanaf het jaar 1910 tot 2023. Hoewel er geen duidelijk vastgelegde culinaire diplomatieke strategie of overheidsbeleid kon worden vastgesteld, vertoonden bepaalde historische periodes duidelijke kenmerken.
Franse gerechten als norm
In de eerste helft van de 20e eeuw waren weelderige negen- of tiengangendiners met Franse gerechten de norm. De introductie van Portugese producten kwam geleidelijk in de tweede helft van de vorige eeuw. Een keerpunt in de geschiedenis vond plaats tijdens de dictatuur van António de Oliveira Salazar in 1950, die de Estado Novo werd genoemd. Er vonden toen meerdere staatsgrepen plaats. Dit bewind duurde tot 1962.
“We zien dan een grote verschuiving naar het gebruiken en promoten van streekproducten”, aldus Cabral. In die tijd werden maaltijden gemaakt om het opkomende gastronationalisme te weerspiegelen, dat wil zeggen het gebruik van voedsel om de nationale identiteit te bevorderen. “Dit leidde in 1957 tot de ‘regionale lunch’ voor koningin Elizabeth II, die bedoeld was om een gevoel van autoritarisme en ‘Portugaliteit’ over te brengen.” Gerechten omvatten kreeft en fruittaarten uit de Portugese steden Peniche en Alcobaça.Alcobaça.
Economische crisis en dekolonisatie
In de jaren 60 en 70 bevatten diplomatieke maaltijden steeds vaker zeldzame ingrediënten, zoals de schildpaddensoep die in 1973 aan prins Philip, de hertog van Edinburgh, werd geserveerd of de forel van de Azoren-eilanden die in 1971 de Amerikaanse en Franse presidenten voorgeschoteld kregen. Toch zijn rond diezelfde tijd mogelijk typisch Portugese producten opgenomen. Mogelijk gebeurde dit omdat het moeilijk was om meer exclusieve producten te verkrijgen tijdens de economische en de energiecrisis. Die laatste duurde voort tot na de jaren 70.
Een andere wijziging op de menukaart vond plaats toen de voormalige koloniën van Portugal onafhankelijk werden. De interpretatie van de Portugese keuken veranderde. Zo werd koffie ineens gewoon ‘koffie’ genoemd, zonder vermelding uit welk land het kwam en werd de koloniale taal afgeschaft.
Het sluiten, onderhouden en verbreken van allianties
Het team identificeerde vijf rollen van diplomatieke gerechten. Zo houden tactische maaltijden vaak verband met gebiedsoverdrachten. Geopolitieke maaltijden zijn dan weer gericht op het hernieuwen en bevestigen van bondgenootschappen. Maaltijden in het kader van economische diplomatie zijn bedoeld om commerciële en financiële relaties te bevorderen.
Wetenschappelijke, culturele en ontwikkelingssamenwerkingsmaaltijden kunnen worden georganiseerd om gemeenschappelijke belangen te tonen. Maaltijden met culturele nabijheid kunnen een instrument zijn om culturele banden met specifieke landen te versterken, bijvoorbeeld Portugeestalige landen over de hele wereld. “Om deze banden te versterken, worden op de menukaarten bewust producten gezet met een gedeelde nationale keuken, zoals Cozido à Portuguesa (Portugese stoofpot) of kabeljauwrecepten”, aldus Cabral.
Diplomatieke gastronomie
Naast de Portugese taal, waarden en tradities was het integreren van de Portugese keuken noodzakelijk om het wereldwijde begrip van de Portugese cultuur vorm te geven zegt het team. Verder onderzoek zal zich moeten richten op het begrijpen van schijnbaar tegenstrijdige menukeuzes, vinden de onderzoekers. Waarom werd er in 1990 bijvoorbeeld rosbief aan de Indiase president geserveerd?
“Een ander gerecht dat opvalt in die categorie is de Consommé de presunto de Barrancos, een dunne soep van gedroogde ham uit Barrancos, die in 2016 aan koning Felipe VI van Spanje werd geserveerd. Het vormt een uitdaging voor de culturele en gastronomische identiteit”, benadrukte Cabral. Het is een hybride gerecht, een soep in Franse stijl, maar met een belangrijk Portugees product (Barrancosham) een gerecht dat werd geserveerd aan de monarch van een land dat bekendstaat als het land van de gedroogde ham. “Je kunt het zien als een gastronomische, grappige uitdaging”, concludeert Cabral.
